Showing posts with label "Би асууя-Та хариул". Show all posts
Showing posts with label "Би асууя-Та хариул". Show all posts

2010/05/25

Ч.Бямбаа: Монголчууд энэ удаа л нэгдэж чадахгүй бол дахиж хэзээ ч үгүй

/Нэг ийм ярилцлага авснаа орууллаа. "Сэрчихгүй бол сайхан л зүүд" гэдэг шиг нухчин даруулчихгүй бол сайхан л мөрөөдөл байна. Хүний нохой идэхээр өөрийн ид ээ гэж... /

Тавантолгойн орд газрын ашиглалтад оролцох зорилгоор байгуулагдсан “Монгол 999+” үндэсний нэгтгэлийн ТУЗ-ийн гишүүн, “Сборник” компанийн захирал Ч.Бямбаатай ярилцлаа.

-Монголын компаниуд нэгдэж, үндэснийхээ баялгийг эзэмших тухай яригдаад тодорхой хугацаа өнгөрлөө. Нийгэмд эерэг, сөрөг янз бүрийн уур амьсгал, хүлээлт үүсчихээд байна. Асуудал одоо яг ямар шатанд явж байна вэ?
-Бид ТУЗ-өө байгуулаад 14 хонож байна. Энэ хугацаанд арваад удаа хуралджээ. Амралтын өдрөөс бусад өдөр ажиллаад байгаа гэсэн үг. Дүрэм, журмаа батлаад, даргаа сонгочихоод байна. Нийгэмд үүсч буй янз бүрийн мэдээллийн тухайд, бид маш тайван хүлээж авч байгаа. ТУЗ-ийн дарга болон гишүүдээр сонгогдсон хүмүүстэй холбоотой элдэв дайралт, гүтгэлгүүд ч гарч л байна. “Жингэр нохой хуцаж л байдаг, жингийн цуваа явж л байдаг” гэдэг шүү дээ. “Ажнай” корпорацийн захирал Д.Бат-Эрдэнийг нэгтгэлийн даргаар сонгосныг бүгд мэдэж байгаа. Түүний компани “жижиг Тавантолгой” гэж яригддаг “Тавантолгой транс”-ийн 49 хувийг эзэмшдэг. Уул уурхайн салбарт туршлагатай, орон нутагт ч тодорхой зүйл хийж байгаа гэдэг утгаар нь сонгосон. Гүйцэтгэх захирал болон, ТУЗ-ийн ажлын албаны дарга нар ч олонхийн саналаар, тал талаас нь шүүн ярилцаж байж сонгогдсон хүмүүс. Одоо “Монгол 999+”-д 1700 гаруй компани нэгдчихээд байна. Удахгүй бид орон нутагт салбар компаниудаа байгуулж, түүгээр дамжуулан хөдөөгийн аж ахуйн нэгжүүдийг бүртгэнэ. Удирдах зөвлөлийн гишүүд эхнээсээ орон нутаг руу явж байна. Цаг хугацаа, орон зайнаас шалтгааллаа гээд хөдөөнийхнийг орхигдуулж болохгүй шүү дээ. Энэ үйл ажиллагаа зургадугаар сарын 30 хүртэл үргэлжилнэ.

-Нэгдэж орохыг хүссэн компаниуд сая төгрөгийн босго төлж байгаа. Одоо цуглараад байгаа 1,7 тэрбум төгрөгийг юунд зарцуулах вэ? -Дүрэмд нийт 5000 компани бүртгэнэ гэж заасан байгаа. Нэг ширхэг хувьцааг 1000 төгрөг гээд бодохоор нэг компани 1000 ширхэг хувьцаа авч байгаа юм. Үлдэж буйг хувьцаанд нэгдэж орох компаниудыг бүртгэсээр байгаа гэсэн үг. Бид хуримтлалаа бүрдүүлж гүйцээд үзэл баримтлалаа боловсруулна. Тэгээд Засгийн газартай хэлэлцээ хийнэ. Тэр хүртэл нэг ч төгрөг үрэхгүй. Цугласан бүх мөнгө дансанд байгаа гэсэн үг. Түүнээс биш зарим хэвлэлээр бичсэн шиг, цөөхөн хүний “шотланд виски, шалдан хүүхэн, шарсан мах” болоод дуусчихсан юм биш.

-Энэ хувьцааг заавал аж ахуйн нэгж авах ёстой юу? Жирийн иргэд авч болохгүй юм уу?
-Үүнийг Компанийн тухай хуулиар зохицуулдаг юм байна. Тухайн консорциум үйл ажиллагаагаа эхлээд, Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлж, хөрөнгийн зах зээл дээр хувьцаа гаргасны дараа иргэд авч эхлэх эрх үүсдэг юм байна. Одоогоор татвар төлөгч аж ахуйн нэгжүүдийн хөрөнгийн нийлэмжээр сан бүрдүүлэх хэмжээнд байна. Манай консорциумд нэгдэж буй компанийн тоо удахгүй 2000 хүрэх нь. Өдөрт 100 орчим компани нэгдэж байгаа гэдэг чинь хүмүүс маш идэвхитэй байна гэсэн үг.

-Хүмүүсийн итгэх итгэл сайн байгаа юм бол нийгэмд яагаад янз бүрийн хардлага гараад байна вэ?
-Хардлага сэрдлэг гарах янз бүрийн л шалтгаан байна. Нэг талаар энэ нь зүй ёсны хэрэг юм. Мөнгөө өгсөн хүмүүс чинь оруулсан хөрөнгөнийхөө араас санаа тавих нь тодорхой шүү дээ. Бүртгэл дуусмагц л төртэй шууд харьцаад эрхээ авах ёстой гэж ойлгож байтал бид бүртгэлийг үргэлжлүүлээд байгаа нь ч бас эргэлзээтэй санагдаж болно. Бид аль нэг аж ахуйн нэгжид давуу эрх олголгүйгээр, бүх хүмүүст боломж олгохыг хичээж байгаа. Түрүүлж нэгдсэнд нь ингэнэ, сүүлдэж орвол тэгнэ гэсэн юм байхгүй. Яагаад гэвэл мэдээлэл янз бүрийн сувгаар тарна, зарим нь хоцорч мэдээлэл авч байгаа, зарим нь болгоомжилно, харзнаж хүлээзнэнэ гээд юм юм болно. Энэ нэгтгэл хүмүүсийн мөнгийг төвлөрүүлчихээд хэдхэн хүний олз болгох вий, Хадгаламж зээлийн хоршоо шиг замарчих вий гэх мэт болгоомжлол байна. Бид дор хаяж 5000 компани нэгтгээд, багаар бодоход таван тэрбум төгрөгийн сантай болох ёстой. Гэхдээ энэ бол Тавантолгой, Оюутолгойг олборлоход хаанаа ч хүрэхгүй, бага мөнгө. Гол нь мөнгөндөө биш, энэ нэгтгэлийн цаана монгол хүмүүсийн эв нэгдэл, итгэл үнэмшил бий гэдгээ төр засагт ч, олон улсад ч харуулах нь чухал. Нэг компанийн ард 5-500 хүн байгаа гэж бодоход энэ асуудал наад зах нь 500-600 хүний эрх ашгийг тээж байгаа, Монголын нийт хүн амын тавны нэг нь энд байна гэсэн үг. Энэ хүмүүсийг бид төлөөлж, өөрсдийн баялгаа эзэмших томоохон төсөлд оролцох саналтай байгааг нь уламжилж байна гэсэн үг. Цаашдаа энэ нэгтгэл маань монголчуудаа төлөөлж, том, том төсөлд оролцож, санхүүгийн том корпораци болох боломжтой. Ингэснээр бид өөрсдөө ажлын байраа бий болгож, эх орныхоо баялгийг бүтээх эзэд болно гэсэн зорилго нь өөрөө том учир жижиг сажиг хардлага, гүжирдлэг мэтийг даваад гарна. Түүнээс биш амбиц, хувийн эрх ашиг гээд ярьвал хүн болгонд, компани бүрт л бий.

-МҮХАҮТ-ын дарга Д.Дэмбэрэлийг та нарын эсрэг бас нэг нэгтгэл байгуулж байна гэх боллоо?
-Тэд нарын үзэл бодлыг бид хүндэтгэнэ. Хамтарч ажиллъя гэж урьсан. Ер нь манайханд нэг ийм хандлага байдаг. ТУЗ-д л орохгүй бол үг нь хүрэхгүй, үйлс нь бүтэхгүй юм шиг санадаг. ТУЗ бол зөвхөн хүмүүсийн байр суурийг нэгтгэж, дамжуулах ажлын алба. Бидний баримталж буй байр суурь тэднийхээс арай өөр. Тэд Тавантолгойг зургаа хувааж, гадныхантай хамтарч ашиглана гэж байгаа. Гэхдээ бид зарчмын хувьд ойлголцож, үндэсний эрх ашгийн төлөө талцахгүй гэсэн хамтарсан баримт бичиг гаргаж байна. Биднийг хэрвээ өөр хоорондоо өрсөлдөөд эхэлбэл анаад сууж байгаа гадаадын компаниудад ашигтай. Үүнийг хэн ч санаж ухамсарлах ёстой. Бид Тавантолгойг гадны ямар нэг компанитай хамтарч эзэмшихгүй гэсэн байр суурь дээрээ хатуу зогсоно. Яагаад гэвэл бидэнд туршлага байна. Тавантолгой бол Оюутолгой биш. Зэс, ураны орд шиг гүний нарийн технологи шаардахгүй. Бидэнд нүүрс олборлож, ашигласан 80 жилийн туршлага байна. Хоёрдугаарт, боловсон хүчин ч хангалттай байна. Цаашдаа нүүрс коксжуулах, нано технологи буюу хүчилтөрөгч гаргаж авах бүх боломжийг хайна. Энэ бүхэн шинэ юм биш, дэлхийд байдаг, ашигладаг л зүйл. Үүнийг хэрхэн нутагшуулах вэ гэдэг л байна.

-Та тэднийг гадаадын аль компанийн эрх ашгийн үүднээс хөдлөөд байна гэх гээд байна уу?
-Бусадтай хамтарч ашиглана гэсэн агуулгаас нь харахад тийм ойлголт төрж байна. Уул нь бол эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хаших цаг болсон гэсэн эрмэлзэл танд ч, надад ч байгаа шүү дээ. Ер нь бид аль юм болгон гадаадын нэг компанийг дулдуйдаж юмаа ашиглуулчихаад өөрсдөө үзэгчийн байр сууринаас хандах буюу эсвэл гуйж очиж ажлыг нь хийх ёстой юм бэ? Одоо Оюутолгойд ажиллахын тулд олон монгол хүн шар махтайгаа хатаж, гологдож шилэгдэж байна. Ихэнх нь хар бор ажлыг нь л хийнэ. Монгол Улсын төлөө монголчууд бид өөрсдөө л нэгдэхээс бус аль нэг улсын Засгийн газар, компани зүтгэхгүй гэдгийг бүгдээрээ санаж байх ёстой. Ер нь бид одоо ингэж ярьсан дээрээ л нэгдэхгүй бол дахиж хэзээ ч монголчууд нийлж юм хийж чадахгүй. Бидний тэмүүлэл хоосон яриа болоод замхарвал монголчууд хэзээ ч нэгдэж юм хийж чадахгүй юм байна гэсэн ойлгоц гадныханд ч, бидэнд өөрсдөд маань ч гүн бат сууж өгөх юм. Магадгүй, ийм юм болоод өнгөрөөсэй гэж хүсч байгаа хүн байж болно. Түүх харуулдаг шүү дээ. Монголчууд хоорондоо хамгийн их талцалтай байсан үедээ дандаа урууддаг гэж. Манжууд монголын ноёдыг ялгаварлан, нэгд нь хэргэм зэрэг, албан тушаал, авгай хүүхэн өгч байж нөгөө рүү нь турхирах замаар талцуулсан байдаг. Үр дүнд нь монголчууд 200 жил тэдний дарлалд боолчлогдсон. Бид Тавантолгойгоо төртэйгээ хуваагаад эзэмшье, шаардлагатай бол зарим ажлаа гадныхнаар хийлгэнэ биз, гадны компаниудад бүү санаа зов гэж л хэлмээр байна.

-Монголчууд нэгдээд үйл ажиллагаагаа эхлүүллээ гэж бодъё. Нэг дээвэр дор амьдарч байгаа хүмүүсийн хүсэл эрмэлзэл, ашиг сонирхол тэр бүр өрсөн тоосго шиг өөгүй сайхан байдаггүй. Та бүхэн үйл ажиллагаагаа яаж гадны нөлөөнөөс хамгаалах вэ, ялангуяа улс төрийн нөлөөнөөс?
-Бид дүрмээ их олон талаас ярьж байж боловсруулсан. Удахгүй ном болж нийтэд очих байх. Дүрмийн агуулга бүхэлдээ тэгш эрхийг хангахын төлөө байгаа. Аль нэгийг нь давуу үзэхгүй, алтан, мөнгөн хувьцаа гаргахгүй, компанийг том жижгээр нь ялгахгүй гэх мэт. Бүх үйл ажиллагаа нээлттэй байж, ажлын тайлангаа сар улирлаар гаргаад хэлэлцүүлээд явна. ТУЗ-д ажиллах хүмүүсээ нэг жилийн хугацаатай дахин сонгон шалгаруулна. Хамгийн гол зарчим маань тунгалаг чанар байх ёстой. Элдэв нөлөөнд орж болзошгүй нөхцлийг бүгдийг нь дүрмээрээ хааж өгсөн байгаа.

-Тавантолгойд хүч үзэхээр дэлхийн 10 гаруй компани сонирхлоо илэрхийлээд байгаа. Тэдэнтэй өрсөлдөх хэмжээнд өөрсдийгөө яаж бэлтгэж байна?
-Шууд утгаараа өрсөлдөнө гэвэл хөрөнгө мөнгө, хүн хүч гээд олон зүйлээр бидний чадал дутна. Гэхдээ бидэнд нэг том боломж байна. Юу гэвэл, энэ өрсөлдөх гээд байгаа баялаг чинь бидний, монголчуудын өөрсдийнх нь юм шүү дээ. Газар нутаг, хууль орчин гээд бүх юм биднийх. Төр засаг нь ч ийм байр суурьтай байна. Тавантолгой өнөөдөр зуун хувь төрийн өмч, энэ өмчийг ард иргэддээ тэгш хүртээх, цаашлаад стратегийн ач холбогдол бүхий 15 орд газраас ашгийг нь иргэн бүртээ тэнцүү хүртээнэ гэсэн Засгийн газрын байр суурьтай биднийх таарч байгаа. Түүнээс биш энэ олон том компанитай өрсөлдөж, ялах нь бидний зорилго биш. Монголын 2,7 сая иргэн бүр энэ нэгтгэлд ямар нэг байдлаар хамааралтай. Хэрэв бид өөрсдөө энэ эрхээ авчих юм бол төсөл боловсруулах, үйлдвэр байгуулах, зураг төсөл гаргах гээд гүйцэтгэлийн чанартай ажлуудаа хаанахын, хэнээр ч хийлгэж болно.

-Монголчууд ийн нэгдэж байгааг гадаадын уул уурхайнхан, тухайлбал өрсөлдөх сонирхолтой компаниуд хэрхэн хүлээж авч байгаа бол?
-Тавантолгойг ашиглах сонирхолтой гадаадын 11 компани бүгд манай нэгтгэлийг дэмжиж байгаа. Харин ч их эрүүл, ардчилсан үзэгдэл гэж үзэж байна. Хэрэв та бүгд өөрсдөө эрхээ авчихвал бидэнд ч амар болно гэж байна. Учир нь дөрөв дөрвөн жилээр эрх нь солигддог Засгийн газартай бус хэдэн зуун жилээр оршин тогтнох үндэсний том корпорацитай гэрээ байгуулж хамтарч ажиллах нь илүү эрсдэл багатай. Ерөөсөө улс төрийн энэ бохир өрсөлдөөнөөс бид эдийн засгаа салгаж аваад, эрүүл зөв өрсөлдөөн руу оруулах цаг болсон. Ёстой нөгөө “нийгмийн захиалга” гэж хэлж болно. Үүнийг цааш нь явуулах уу, ингэсгээд зогсоох уу гэдэг нь бидний ноён нуруу, ухааны цараагаас хамаарна.

-Үндэсний томоохон корсорциум дээр тулгуурлаад эдийн засгаа өөд татсан гадаадын олон улс байдаг. Манайд энэ жишгээр явбал хууль, эрхзүйн орчин хэр юм бол?
-Компаний тухай хуулиар бол ямар нэг хориг саад байхгүй. Өөр бусад хуулиар ч гэсэн зөвшөөрөгдсөн. Яг хийгээд, хэрэгжээд явбал явцын дунд ярих шаардлагатай ганц нэг асуудал гарч ирэх л байх. Бид одоо бичиг баримтаа цэгцлээд бүртгэлийн газар өгч байгаа. 200 орчим компанийн бичиг баримт бараг хоёр том хайрцаг дүүрээд байна. Үүнийг хуулийн дагуу нэгтгэх нь маш том техникийн ажил. Хоёр долоо хоног ажиллаж байж үүний ард гарснаар салбар компани байгуулан, орон нутагт үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй болж байна гэсэн үг.

-Хэзээ Засгийн газарт албан ёсоор өргөн барих вэ?
-Бид яарахгүй байгаа. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл ч яарахгүй байна. Хүмүүсээ хараад байгаа хэрэг шүү дээ. Ард түмэн үнэхээр нэгдэж чадах нь уу, зохион байгуулж байгаа хүмүүс хэр итгэл дааж, ард түмний ашиг сонирхлын төлөө ажиллах юм гэдгийг ажиглаж байна гэж ойлгож байгаа. Ямар ч байсан дүрмийн сангаа бүрдүүлээд, дэмжигчдээ хугацаандаа бүртгэсний дараа Засгийн газартай хэлэлцээний ширээнд сууна. Оюутолгой гэж бид хоёр жил бүжиглэлээ шүү дээ, одоо Тавантолгой дээрээ хоёр сар хүлээхэд юу нь болохгүй байхав.

-Ашиг орлогоо мэдээж тооцож үзсэн л байх?
-Үзэлгүй яахав. Эхлэлээ сайн тавьчихвал цаашид өөрийгөө аваад явчих бүрэн боломжтой. Миний санаж байгаагаар, хоёр жилийн дотор тодорхой хэмжээний ашиг олоод, хувьцаа гаргах буюу, ногдол ашиг хуваарилах боломжтой. Ганц жишээ дурдъя. “Жижиг Тавантолгой” гээд ярьж байна. Эднийх нэг ширхэг хувьцаанд 55 мянган төгрөгийн ногдол ашиг хуваарилсан байна. Зуухан ширхэг хувьцаатай хүн 5.5 сая төгрөгийн ногдол ашиг сая авлаа шүү дээ. Жилд гуравхан сая тн олборлож байгаа, орон нутгийн чанартай, тэгээд түүхийгээр нь гаргаж байгаа ийм л айл. Бидний тавьж байгаа зорилго жилд дор хаяж 30 сая тонныг гаргана. Чойрт хагас коксжуулах үйлдвэр баригдсан. Бүтэн коксжуулахад нэг л дамжлага үлдсэн байна. Нүүрсээ хийжүүлээд, шингэн түлш, гэрийн хүчил төрөгч гаргаж авах боломжтой гэхээр Тавантолгой бол баялгаа бүгдийг нь түүхийгээр зөөх төсөл биш юм. Монголчуудад нэлээд удаан мөлжигдөнө.

-Нэгдсэн компаниуд эргээд бүгдээрээ Тавантолгойд ханган нийлүүлэгч болох уу?
-Энэ бол текникийн асуудал. Тэдгээр компани зөвхөн ханган нийлүүлэгч биш, тэнд туслан гүйцэтгэгчийн үүргийг ч гүйцэтгэж болно. Үйлдвэр дээр ажиллах, гол технологийг хариуцах компани ч манайд байгаа шүү дээ. Бид гадаадын төсөлд ингэж ажиллаад л явж байна. Нэг хэсэг нь ажилчдын хувцасыг оёж байна, нөгөө хэсэг нь хоолыг бэлдэж, хүүхдийг нь сургууль цэцэрлэгт хамруулж байна. Тавантолгойг дагаад тэнд бүхэл бүтэн хотхон босно. Эрхээ л авчихсан байхад энэ бүгдийг хэн хийх нь гэрээ тендэрээр зохицуулагдах зүйл. Ямар ч гэсэн одоогийн Оюутолгой шиг өөрийнхөө нутаг дахь эрдэнэсээ хүнд өгчихөөд хөлд нь сөгдөх нь холгүй ажлын байр гуйж явах ичгүүртэй байдалд орохгүй. Ийм байдал руу бусад ордуудаа оруулчихгүй юмсан, ялангуяа Тавантолгойгоо тавиад туучихвий гэсэн үндэсний том эрх ашгийг төлөө бид явж байна.

- Монголчууд өөрсдөө баялгаа 100 хувь эзэмших юм чинь байгаль орчин, нөхөн сэргээлт дээр үлгэрлээд өгөх юм байгаа биз дээ. “Идсэн эрүү хувхайрч, идүүлсэн бут ногоордог” байтал сүүлийн жилүүдэд ухсан нь баяжиж, ухуулсан нь хувхайраад байгаа шүү дээ?
-Үлгэрлэнэ л гэж бодож байгаа. Түүх эргээд давтагддаг нь үнэн л бол энэ бол Монголын сүүлийн хэдэн зуунд гарч байгаа том сэргэн мандалт байх ёстой. Биднийг төр засаг чиглүүлээгүй, доороосоо, өөрсдөөсөө гарч байгаа маш том нэгтгэл шүү. Анх удаа ийм олон компани нэгдэж юм хийх гэж байна. Агуу тэвчээр, сэтгэлийн хат, аажуу уужуу бодлогоор үүнийг авч явна. Бид биш юм гэхэд, хэн нэг нь, хэзээ нэгэн цагт хийх л байсан. Гадаадын компаниуд баялгийг маань ухаж авчихаад, байгалиар маань тоглоод орхихыг харж, халаглаж ханалаа. Баялагтаа эзэн суух цаг ирсэн гэж ярьдаг ч жинхэнэ утгаар нь хийж хэрэгжүүлэхгүй бол энэ янзаараа нөгөө л Африкийн орнуудын жишээг давтах болно. Хэвлэл мэдээллээр янз бүрийн л юм гарч байна. 1500 нинжа Тавантолгойг хувааж залгих юм гэнээ ч гэнэ үү. Ямар ч юмны эхлэл хэцүү байдаг. Ямар ч ажилд саад тотгор учирдаг. Эцсийн зорилго бол эв нэгдэл. Монголчуудад өөрсдийгөө харуулах том боломж гарч ирээд байна. Үнэн байх нь уу, үлгэр байх нь уу гэдгийг цаг хугацаа харуулна.

-Танд баярлалаа.

2010/05/12

“Силикон хөндий” Монголыг баялагийн хараалаас аварна

/Мэргэжлийн хүмүүст үзүүлэхэд ичмээр дамшиг даа. Хэт энгийн, ойлгомжтой юм бичсийм шиг санагдах байх. Гэхдээ яахуу, хэн нэгэнд хэрэг болох болов уу гэж бодоод оруулчлаа. Ялангуяа Янжаа бүсгүйн илтгэл их сонирхолтой санагдсан. Даанч асуугч этгээдийн ай-кү хязгаартай тул сайн яриулж чадаагүй байх. Ташаарсан хийгээд хадуурсан юм байгааг ч үгүйсгэхгүй бөгөөд тахир дутуу ойлгосон, тас гажуудуулсан юмыг хэлээд засаад өгчүүл ихэд баярлана. /


Монгол Улс хөрсөн доороо арвин баялагтай нь дэлхий дахинаа нэгэнт ил болсон. Гэвч баялгийнхаа ачаар урагшлан хөгжих үү, ухран хоцрох уу гэдэг нь олон үйлдэлт оньсон тоглоом мэт ойлгомжгүй хэвээр байна. Ашигт малтмалын замбараагүй олгосон лиценз, түүнийг дагасан гадаад дотоодын том жижиг уурхайнууд сүүлийн хэдэн жилд Монголын байгалийг танигдахгүй болтол сүйтгэж, ус гол ширгээн унаган төрхийг нь алдагдуулж буй.

Дээрээс нь ашигт малтмал олборлогчид болон нутгийн иргэдийн хооронд мөнхийн тэмцэл өрнөж, бүр хүний амь эрсдэх болов. Олборлолт тойрсон үйл ажиллагаа нээлттэй биш байгаагаас улстөрчид нь баялгаа гадныханд худалдаж байна хэмээн хардагдаж, төр засагтаа итгэх ард иргэдийн итгэл өдрөөс өдөрт өлмий доор унасаар. Олон нийтийн итгэлийг олж авахын тулд намууд бэлэн мөнгө амлаж, түүнийгээ олборлох салбарын ашиг орлогоос шахаж гаргах гэж хөгжилд дэмтэй бусад салбараа хөсөр хаясаар. Энэ бүх таагүй үр дагавраас харахад Монгол Улс хэдийнэ “эрдэс баялгийн ханиад”-аар өвчилж эхэлсэн бөгөөд цаг алдалгүй зохистой арга хэмжээ авахгүй бол ханиад нь “хараал” болж хувирах аюултайг Монголд санаа зовиносон олон улсын эдийн засагчид сануулж байна.

Чухамдаа уул уурхайгаас орж ирсэн ашиг орлогыг тусгай санд хуримтлуулж, үр ашгаа өгөх өөр салбарт зарцуулах нь алдарт “голланд өвчин”-нөөс урьдчилан сэргийлэх тарилга болно гэдгийг мэдэхгүй хүнгүй ч өнөөг хүртэл тоймтой дорвитой юм хийгдэхгүй байгаа. Харин сүүлийн үед Африкийн орнуудаас эхтэй тэрхүү “халдварт” өвчний нэг “вакцин” нь мэдээллийн технологи хэмээн ярих болсон нь сайшаалтай. Ялангуяа улс орондоо өөрийн гэсэн мэдээллийн технологийн бүс байгуулж, дэлхийн хэмжээнд өрсөлдөх мэргэжилтэн бэлдэн, томоохон төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь Монголыг уул уурхайгаас илүүтэй хурдан хөгжүүлэх гарц болно хэмээн өндөр хөгжилтэй оронд мэдлэг боловсрол эзэмшсэн залуус дуу хоолойгоо илэрхийлсээр байна.

Мэдээллийн технологийн бүсийг анх 1970-аад оны үед АНУ-д байгуулжээ. Тухайн үедээ Америкийн зүүн эрэгт хэт төвлөрсөн хөгжлийн төвийг саармагжуулж баруун эрэг рүү шилжүүлэх зорилгоор бий болгосон нь дэлхий дахинаа “Силикон ваалий” буюу “хөндий” хэмээн алдаршжээ. Гэхдээ үндэс суурь нь үүнээс ч эрт, бүр хорьдугаар зууны эхээс улбаатай. “Силикон хөндий” бий болж, хөгжин цэцэглэхэд Станфордын их сургуулийн төгсөгчид голлох үүрэг гүйцэтгэжээ. “Силикон хөндий”-д компьютер техник программ хангамжийн үйлдвэрлэл олноор байгуулагдаж улс орны төдийгүй дэлхий нийтийн мэдээллийн технологийн хөгжлийг шинэ шатанд гаргасан судалгаа нээлт, туршилтууд хийн үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх болсон байна.

Барууны орнуудын “зүрх” нь болоод байгаа энэхүү “Силикон хөндий”-г Монголынхоо онцлогт тохируулан байгуулахыг Монгол Улсын Засгийн газар ч дэмжиж байгаа юм. Ингэхдээ боловсролын чанараараа улсдаа тэргүүлдэг их, дээд сургуулийг нэг дор төвлөрүүлэн хотхон байгуулж, мэдлэг чадвартай оюутнуудыг төгсөнгүүт нь томоохон компанид зуучлах буюу нарийн мэргэшсэн залуусыг бие даан компани байгуулахад нь тусалж, аутсорсингийн томоохон төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх чиглэлээр дэмжих байр суурьтай байгаагаа Ерөнхий сайд С.Батболд мэдэгдэж байсан.

Мэдээллийн технологид хил хязгаар байхгүй. Хил давахгүйгээр, тэр ч бүү хэл гэрээсээ толгойгоо ч цухуйлгахгүйгээр дэлхийн том том компанид ажиллаж, тэндхийн ажилтнуудын жишиг цалинг авч болдог цор ганц салбар гэж хэлж болно. Барилгын инженер хүн байшин барьж байгаа талбартаа очихгүйгээр ажлаа хийж болдоггүй бол программ зохиодог хүн ажилладаг газартаа заавал биеэр очиж, цагаа бүртгүүлэх шаардлагагүй.

Технологийн дэвшилд суурилсан энэ боломжийг ихэнх улс орон, ялангуяа энэтхэгчүүд чадмаг ашиглаж иржээ. Бичгийн англи хэл, цагийн зөрүүгээ ашиглан Америкийн компаниудаас аутсорсингоор ажил гүйцэтгэн, завсарт нь нарийн мэргэжилтнүүдээ сургасаар мэдээллийн технологийн салбараа дэлхийд тэргүүлэгч болтол өөд нь татсан байна. Одоо тэд технологийн инновацид илүүтэй анхаарч, үүнд суурилсан эдийн засгийн хөгжлийн бодлого боловсруулан хэрэгжүүлж байгаа. Технологийн инноваци гэдэг нь шинээр бүтээгдсэн мэдлэг, технологийн патент дээр суурилсан үйлдвэрлэл явуулж, өргөн хэмжээний эдийн засгийн үр ашгийг бий болгох тухай ойлголт аж. Био болон нано технологи гэх мэт өндөр технологийн инновацийг хөгжүүлэхэд төр засгийн бодлого зайлшгүй хэрэгтэй бөгөөд энэ чиглэл рүү авьяаслаг залуус хошууран ордог байх аятай таатай нөхцөл бүрдүүлбэл өрсөлдөөн аандаа бий болох юм. Энэ чиглэлд зөв бодлого явуулж амжилтад хүрч байгаа жишээ гэвэл Энэтхэг, Хятад, Вьетнам гээд олон орныг дурдаж болно. Ялангуяа урд хөршийн туршлага, өргөн зах зээлийн хажуугаар өнгөрвөл том боломж алдах гэнэ.

Хойд хөршийн Засгийн газар саяхан Москва хотын ойролцоо Скольково, Ведомости хотуудад “Силикон хөндий”-н өөрийн хувилбарыг байгуулах шийдвэр гаргаад байгаа. Тус парк нь 7-10 жил татвараас чөлөөлөгдөх ба нийгмийн даатгал болон бусад хөнгөлөлт эдлэх аж. Шинийг санаачлагч технологийн компаниуд төсвийн дэмжлэг авах ба төрийн тендерүүдэд илүү давуу эрхтэй оролцох гэнэ. Өндөр төвшний технологийн салбарыг хөгжүүлж түүхий эд материалын экспортоос хамаарал багатай болохыг Орос зорьж байгаа бөгөөд тус салбарт олон тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөж байна.

Харин Монголдоо “Силикон хөндий” байгуулах газраа нийслэлийн ойролцоо сонгож, их дээд сургуулиудын хотхоныг төвлөрүүлж, технологийн дэд бүтцээр бүрэн тоноглосон сургууль, цэцэрлэг зэрэг орчинг цогцоор нь шийдсэн үлгэр жишээ хот болгон хөгжүүлж болно хэмээн Ерөнхий сайд амлачихаад байгаа. Энэ дагуу БНЭУ-ын Засгийн газрын 20 сая ам.долларын зээлээр “Аутсорсингийн төв” байгуулах, мэдээллийн технологийн мэргэжлийн, дунд болон Их сургууль байгуулах цогц төслийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөөд байгаа аж. Энэ хэрвээ ажил хэрэг болчихвол дэлхийн мэдээллийн технологийн хөгжлийг тодорхойлогч АНУ “Силикон ваалий”-гийн монгол хувилбар нахиалж, монголчууд бид зөвхөн байгалийн баялагтаа найдаж, ашигт малтмалын орлогын хэмжээнд сэтгэж амьдрахаа болих юм.

Харин хоосон яриа болоод өнгөрвөл экспортынхоо 95 хувийг түүхийгээр нь гаргасаар, түүхий эд бэлтгэн нийлүүлдэг л улс байна. Үлдэж буй таван хувийг зөвхөн ноолуурын боловсруулалтаар нөхдөг манайх шиг оронд мэдлэгт шингэсэн экспорт эмзэг сэдэв болчихоод байгаа. Үйлдвэржүүлэх, ялангуяа мэдлэг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүнд анхаарлаа хандуулахгүй энэ хэвээр яваад байвал улс орны тусгаар тогтнолын асуудал ярвигтай болж ирэхийг бүгд мэдэж байгаа. Өнөөгийн Монголд баялаг бүтээдэг компани ховор, ихэнх нь худалдаа, зууч, импортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд хамгийн их татвар төлдөг үндэсний үйлдвэрчид нь архины компаниуд байдаг нь нэг ёсондоо эмгэнэл юм. Үүрэн телефоны операторууд харьцангуй ашигтай ажилладаг ч тэдний ард гадаадын томоохон хувьцаа эзэмшигчид байдаг болохоор мөнгө гадагшаа урсаж байна гэхэд болно. Бодит байдал ийм байхад “Силикон хөндий”-гийн тухай ярих нь цагаа олсон, бүр цаг алдаж байгаа хэрэг ч байж болох юм.



Д.ЯНЖИНДУЛАМ: ХЭДЭН ОЮУТОЛГОЙТОЙ ТЭНЦЭХ АШГИЙГ АУТСОРСИНГООС ОЛОХ БОЛОМЖТОЙ


Монголдоо "Силикон хөндий" байгуулахаар санал санаачилга гаргаж байгаа залуусын нэг болох судлаач, доктор Д.Янжиндуламтай уулзлаа. 30 ч хүрээгүй болов уу гэмээр залуухан бүсгүй тэрбээр Нидерланд дахь АНУ-ын салбар компанид программ хангамжийн ахлах судлаачаар ажилладаг бөгөөд эх орондоо амрах үеэрээ өнгөрсөн долоо хоногт "Монголын "Силикон хөндий" байгуулахад их дээд сургуулийн гүйцэтгэх үүрэг" сэдвээр илтгэл тавьж, хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн юм. Мэдээллийн технологийн үндэсний паркт зохиогдсон уг арга хэмжээний дараа түүнтэй ярилцлаа.

-" Силикон хөндий"-н загвар, стандартаар Монголдоо мэдээллийн технологийн бүс байгуулах тухай хэзээнээс ярьж байгаа вэ?
-Төр засгийн түвшинд бол нэг их удаагүй байх. Харин гадаадад энэ чиглэлээр сурч, ажиллаж байгаа залуус нэлээд эртнээс ярьж, мөрөөдөх болсон. Би ч гэсэн анх программ хангамжийн мэргэжил эзэмшээд, түүнийгээ гүнзгийрүүлж суралцан, гадаадын компанид мэргэжлээрээ ажиллаж эхэлсэн тэр үеэс л Монголд маань "Силикон хөндий" байгуулагдаж, том том төсөл хэрэгжвэл ямар сайхан юм бэ гэж бодох болсон. Энэ талаар салбарын залуустайгаа ч нэлээн санал солилцдог болсон. Ер нь манай ай-ти салбарынхан хоорондоо холбоо харилцаа сайтай, дэлхийн аль ч өнцөг булангаас холбогдон мэдлэг туршлагаа солилцож, бие биеэсээ сурч байдаг. Хамгийн хурдан өөрчлөгддөг, хурдтай салбар болохоор хөгжлөөсөө хоцорчихгүйн тулд тэгэхээс ч өөр аргагүй. Миний хувьд л гэхэд "Цахим өртөө" холбооны залуус болон Англи дахь Монголчуудын холбооны тэргүүн Д.Цэрэнбат, "USI" компанийн захирал Д.Буянцогтоо, Д.Сайнбаяр нартай үргэлж холбоотой байдаг. Тэд бол мэдээллийн технологийн чиглэлээр гадаадад нарийн мэргэжил эзэмшээд, сурч мэдсэнээ Монголдоо зориулж яваа залуус. Тэдний санал болгосноор би Монголд "Силикон хөндий" байгуулъя гэвэл их, дээд сургуулийн зүгээс юу хийх вэ гэдэг сэдвээр судалгаа хийж, илтгэл тавьсан.

-Таны илтгэлд томоохон их дээд сургуулиуд дэргэдээ хувийн хэвшлийн зөвлөлтэй байх хэрэгтэй гэж байсан. Үүнийг тодруулбал?
-Тиймээ, компаниудын удирдлагууд оролцсон орон тооны бус зөвлөл байвал зүгээр. Тэд жилдээ хоёроос доошгүй удаа цуглаж тухайн зах зээлд ямар мэргэжилтэн хэрэгтэй байна, сургууль тэр хэрэгцээнд нийцэх оюутан бэлтгэхийн тулд яах ёстой, ямар чиглэлээр түлхүү элсэлт авч, ямрыг нь түр хаах тухай хэлэлцэнэ. Манайд харамсалтай нь их сургууль, компаниудын харилцаа хөндий байдаг л даа. Ажлын байр байгаа үгүйгээ мэдэхгүй байж л сураад байдаг, ажил олгогчид нь болохоор дөнгөж төгссөн оюутанг биш ажлын туршлагатай хүн авах сонирхолтой байдаг. Тэгээд л баахан дипломтай ажилгүйчүүд төрдөг. Зүй нь бол оюутан байхдаа ажлын туршлага хуримтлуулаад төгсөхдөө зах зээлд өрсөлдөх чадвартай мэргэжилтэн болж бэлтгэгдэх ёстой. Монголд үүнийг цогцоор анхаардаггүй болохоор оюутнууд дадлагаа жинхэнэ "халтуурддаг". Байгууллагууд ч тэдний хүчийг яаж ашиглахаа мэддэггүй. Сургуулиудын сургалт анхнаасаа зөв төлөвлөгдсөн, зах зээлээ мэдэрсэн, чанартай сайн байдаг бол оюутнаар цалин хөлсгүй ажлаа хийлгээд, хариуд нь дадал туршлага олгох замаар харилцан ашигтай ажиллаж болно.

-Өндөр хөгжилтэй орны том компанид программ хангамжийн судалгааны чиглэлээр ажилладаг хүний зүгээс дүгнэхэд Монголын мэдээллийн технологийн хөгжил хаахна явна вэ?
-Шууд харьцуулах боломжгүй ч харьцангуй сайжирсан. Мэдээллийн технологийн парк байгуулагдаж, аутсорсингийн чиглэлээр ажилладаг компаниуд ч олширчээ. Хэдийгээр бид хоёр том гүрний дунд байрладаг, барууны том зах зээл рүү нэвтрэхэд бартаа ихтэй ч энэ салбар бодсоноос хурдацтай хөгжих байна. Монголдоо сүүлийн арав орчим жил байгаагүй болохоор би бодит амьдралаас арай тасархай юм ярьж байж болно. Гэхдээ төр засгаас хүртэл оюутны хотхон байгуулах газрыг товлож, эхний ээлжинд их дээд сургуулиудыг нэгтгэж байх шиг байна. Тэгэхээр нэг их удахгүй Монголд мэдээллийн технологийн кластер байгуулагдаж, монгол залуус өндөр хөгжилтэй орны том том төсөлд ажилладаг болох байх. Ингэхийн тулд мэдлэгт суурилсан эдийн засгийн бодлого, түүнийг хэрэгжүүлэх их дээд сургууль, хувийн хэвшил, Засгийн газрын гурвалсан хамтын ажиллагаа хэрэгтэй байх. Ерөнхийдөө залуус бол юм хийх гээд "тэсрээд" байна шүү дээ.

-"Силикон хөндий" байгуулахад Монголд хамгийн их тулгамдаж байгаа асуудал юу вэ?
-Мэдээллийн технологи бол харьцангуй хийсвэр салбар шүү дээ. Хөндий гэхээр л хүмүүс хаа нэгтээ газар аваад, баахан байшин барилга барьж, дэд бүтэц байгуулахаас нааш бүтэхгүй гэж боддог. Яг үнэндээ энэ чинь дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн мэдээллийн технологийн жишиг загвар юм. Энэ загварыг улс орон өөрсдийнхөөрөө нутагшуулдаг. Ихэнх нь их, дууд сургуулийн хотхондоо суурилж, татвар, зээлийн бодлогоор дэмждэг. АНУ-ын "Силикон хөндий"-д дэм болсон гол гурван хүчин зүйл нь шинэ технологи, хөрөнгө оруулалт, сайн менежмент. Дээрээс нь энэ салбарыг маш сайн патентжуулж, хууль эрхзүйн орчинг хангалттай бүрдүүлж өгсөн. Монголын нөхцөлд үүнийг яг шууд хуулбарлах боломжгүй ч энэ салбарт хөрөнгө хаяж, өөрийн онцлогт тохирсон "Силикон хөндий" байгуулбал бааз суурь хангалттай гэж боддог. Компани, их сургуулийн уялдааг сайжруулж, маш олон төрөлд судалгаа хийхээс эхэлбэл дээр байх. Мөн мэдээллийн технологи сайн хөгжсөн АНУ, Энэтхэг, Хятадын төслүүдийг авч, хүнээ сургах хэрэгтэй. Эхний ээлжинд ашиг хөөх хэрэггүй, зах зээлд нэвтрэх нь л чухал. Аажимдаа аутсорсингийн компаниудад зээлийн хөнгөлөлттэй нөхцөл бий болгодог ч юм уу, эсвэл уул уурхайн томоохон төсөлдөө татан оролцуулж барьцаа нөхцөлгүйгээр ажил гүйцэтгүүлэх гэх мэт бодлогын түвшинд шийдэх асуудал их л байх. Хамгийн гол нь залуус өөрсдийгөө маш сайн боловсруулмаар байна. Хэлний мэдлэгээс эхлээд эзэмшсэн мэргэжлээрээ дэлхийн түвшинд өрсөлдөнө л гэж өөрийгөө бэлдэх хэрэгтэй.

-" Силикон хөндий" байгууллаа гэхэд монголчуудад зах зээл хэр байгаа бол. Мөн монгол хүний өрсөлдөх чадвар аль түвшинд явна вэ?
-Хүний нөөцөөс ихээхэн хамаарах болов уу. Эх орондоо байгаа чадалтай, мэдлэгтэй залуу хүмүүсийг харж байхад нэг бол улс төр хөөгөөд, эсвэл уул уурхай руу тэмүүлж байна. Аль аль нь тийм ч тогтвортой салбар биш. Уул нь дэлхийд тэргүүлэх салбаруудад өрсөлдөхөд монгол залуусын оюуны чадамж, бололцоо хаана ч гологдохгүй. Орчин нөхцлийг нь бүрдүүлээд л өгчихвөл монгол хүн юунд ч хүрэх чадвартай. Гадаадад албан ёсоор ажиллаж амьдарч байгаа монголчуудыг харахад тухайн салбартаа тодорхой хэмжээгээр манлайлж байдаг. Улс гүрнүүд нано, био технологи руу явж байгаа өнөө цагт өндөр мэргэжлийн хүмүүсийн эрэлт хэрэгцээ улам ихсэнэ үү гэхээс буурахгүй. Тэгэхээр зах зээл маш өргөн гэсэн үг. Байгалийн баялаг хязгаартай учир уул уурхай хэсэг зуур л Монголыг тэжээнэ, харин толгой доторх баялаг бол хэзээ ч хуучрахгүй гэдгийг хаана хаанаа сайн ойлгож, залуус хошууран орох нөхцлийг л бүрдүүлмээр байгаа юм. Манай хүн амын 70 орчим хувийг залуус эзэлдэг нь бидэнд асар том нөөц байгааг харуулж байна. Би залуу хүнийхээ хувьд эх орныхоо ирээдүйг өөдрөгөөр харж явдаг. Зөв стратегиэр явбал бидэнд үсрэнгүй хөгжил тийм ч хол биш байгаа. Үүнд хөгжилтэй оронд ажиллаж амьдарч байгаа залуусын дуу хоолой, санал санаачилга хэрэгтэй гэж бодож явдаг. Тиймдээ ч Нидерланд дахь монголчуудын "Өлзий" холбоо, Аялал жуулчлалын "Нидерланд-Монголын сан"-г байгуулан, үйл ажиллагаа явуулахад гар бие оролцож байна.

-Мэдээллийн технологийн бүс байгуулахад ер нь ямар хэмжээний зардал гарах бол. Тооцоо хийж үзсэн үү?
-Энэ бол ганц хүний ч юм уу, ганц салбарын хийчих ажил биш л дээ. Дээр дурдсан гурван талын хүчин зүтгэл, оролцоо хэрэгтэй. Гэхдээ төр засаг маань бодит байдалтайгаа ойртож, цаг хугацаа, хөрөнгө мөнгө хэмнэхийн тулд гадаад, дотоодод ажиллаж байгаа хүмүүсийн санаа оноо, зөвлөгөөг сонсож, мэдээллийн технологийн чиглэлээр ажиллаж буй компаниуд дээрээ тулгуурлах ёстой юм шиг санагддаг. Зардал, хөрөнгийг нарийвчлан гаргахын тулд маш сайн судалгаа хийх хэрэгтэй. Үүнийг олон улсын судалгааны багаар хийлгэж болно. Ер нь дэлхий дахинд багаар ажиллахыг илүү үздэг. Зөвхөн програмист ч биш, албан ёсны бүх ажлын байр багаар ажилладаг. Миний ажиллаж байсан "Philips" болон одоо ажиллаж буй "Verage Logic" корпорациуд өндөр мэдлэг эзэмшсэн хүмүүсээр баг бүрдүүлсэн, түүнийгээ хадгалж үлдэхийн тулд нэлээд чармайлт гаргаж байгаа нь харагддаг.

-Тэгвэл аутсорсингоос жилдээ хэдий хэр хэмжээний ашиг олох боломжтой вэ?
-Нарийн тоо баримтыг судалгаанд түшиглэж байж хэлэх байх. Салбарт нь ажиллаж яваа хүний хувьд барагцаалахад ямартаа ч хэдэн Оюутолгойн дайны ашиг орлого орж ирнэ. Гол нь зардал багатай, байгальд халгүй, дэлхийд өрсөлдөх чадвар сайтай гэдгээрээ чухал ач холбогдолтой. Өөр мэргэжлийн хүмүүс мэдээллийн технологийг интернэт хэрэглээ, санхүүгийн ч юм уу ямар нэг хэрэглээний программ зохиох төдийгөөр л ойлгодог. Үнэндээ бол мэдээллийн технологи хэрэггүй нэг ч салбар байхгүй. Зах зээл, хэрэглээ нь өргөн учир "Силикон хөндий"-д бий болох ажлын байр жил ирэх тусам нэмэгдэнэ. Оюутнуудыг багахан цалингаар ажиллуулж, туршлага олгох байдлаар аутсорсингийн компаниуд хурдан хугацаанд хөл дээрээ босох боломжтой. Ер нь инновацийн үр шимийг хамгийн түрүүнд хүртэх салбар бол мэдээллийн технологи. Хийснээ патентжуулаад, сайжруулаад явах бүрэн боломжтой. Манайх хүмүүстээ бэлэн мөнгө тарааж, оюутнуудыг автобусанд үнэгүй явуулж байхын оронд 100 оюутанг ямар ч арын хаалгагүй шалгаруулаад, эргэж ирэх нөхцөлтэйгээр гадаадад сургачихвал тэд ирээд компани байгуулж, доороо хэдэн хүн ажиллуулна шүү дээ. Аутсорсинг бол хотын төвд байрлалтай том оффис, сандал ширээ шаардахгүйгээр аж ахуйн нэгж байгуулж, ашиг олж болдог салбар, "цүнхэнд" багтдаг компани шүү дээ. /инээв/

-Баярлалаа. Амжилт хүсье.

2009/01/20

Б.Галаарид: Улстөр, бизнес хоёр хэт цус холилдохоор нийгэм ч, сэтгүүлзүй ч эрүүлжихгүй

“Гэрэлт цалиг” сонины эрхлэгч, сэтгүүлч, судлаач Б.Галааридтай ярилцлаа. Тэрээр “Өнөөдөр”, “Зууны мэдээ” зэрэг өдөр тутмын сонинг анх үүсгэн байгуулж, гарыг нь ганзаганд хүргэсэн. Энэ удаа ч мөн шинэ сонин эх барьж аваад байна. Гэхдээ цоо шинэ өнгө төрхтэй, зөвхөн уншдаг, сэтгэдэг, оюунлаг хүмүүст зориулсан сонин. Хаа сайгүй санхүүгийн хямрал нэрвэж, сонинтой манатай энэ үед шинэ сонин гаргана гэдэг хэр баргийн хэнхэг хүний хийчих ажил биш. Гэхдээ тэрбээр шинэхэн мэндэлсэн сониноо “бараан цагийн гэгээн сонин” гэж тодорхойлов. Монголын сэтгүүлзүйд өөрийн гэх орон зайгаа хэдийнэ эзэлж, блог ертөнцөд ч бас дуу хоолойгоо хүргэж яваа хүнээс үг сонсоно гэдэг “ногооноороо байгаа” над шиг хүнд том боломж. Тиймдээ ч би тэр хүнээс их олон зүйл шалгаалаа. Амнаас нь унасан үг бүрийг гээхгүйг хичээсэн. Зарим нь хэт салбарын чанартай, тулга тойрсон, нуршуу ч яриа болсон байж мэднэ. Б.Галааридын хамтран зүтгэгч нь манай топ блогеруудын нэг, алдартай шогч, авьяаслаг зураач Амарсайхан. Ороо бусгаа цаг үед оюунлаг зүйл хийхээр зориг шулуудсан уран бүтээлч ах нартаа кийборд бас үзэг нэгтэй дүүгээс нь амжилт хүсье.


НЭГ ХЭСЭГ НЬ ӨӨРИЙГӨӨ ЗОЛИХГҮЙ БОЛ БО
ЛОХГҮЙ ЦАГ ҮЕ ИРЧИХЛЭЭ

- Сард хоёр удаа гардаг шинэ сонин мэндэллээ. Монголын зах зээл сонин, хэвлэлээр хахаж байгаа энэ үед яагаад Та сонин гаргах болов?
- Манай зах зээлд сонин цөөдөөгүй. Харин ч бүр олдоод байгаа. Нөгөө талаас дэлхий даяар үргэлжилж буй эдийн засгийн хямрал сонин хэвлэлийн зах зээлд ч бас нөлөөлж байна. Сонины захиалга буурч, худалдан авч уншдаг хүмүүс цөөрлөө. Ийм үед шинэ сонин гаргана гэдэг ихээхэн эрсдэлтэй алхам гэдгийг ойлгож байгаа боловч сэтгэл зүрхнийхээ захиалгаар гэх үү дээ шог зохиолч, сэтгүүлч А.Амарсайхан бид хоёр “Гэрэлт цалиг” гэж нэг шинэ сонин эх барьж аваад сууж байна. Ер нь уншдаг, сэтгэдэг, оюунлаг хүмүүсийн хэрэгцээнд зориулсан танин мэдэхүйн чиглэлээр сонин гаргах юмсан гэж хэзээнээс хүсч байсан юм. Сонин маань 14 хоногт нэг гарна. Сонины мэдээллээс өөрт хэрэгтэйгээ аваад амьдралдаа ашиглаж чаддаг хүн амжилтанд хүрдэг. Тийм хүмүүст санаа өгөх, мэдлэгт нь нэмэр болох, хувь хүний амьдралд, цаашлаад улс орны хөгжилд хэрэг болохуйц асуудал хөндөж, аливааг олон талаас задалж шинжлэх буюу бусад улсын жишгээс харьцуулах гэх мэт хэрэгтэй мэдээлэл өгөх нь манай сонины нийтлэлийн зорилго юм. Улс төр, хов жив, хүмүүсийн ор хөнжлийн явдлыг дэлгэсэн сонин тэртэй тэргүй Монголд дүүрэн байна. Бид тэр сэдвээс ангид байх болно. Эхний дугаартаа л гэхэд цөлжилтийн асуудал, эдийн засгийн хямрал гэж юу болох, 1940-өөд оны үед хямралыг хэрхэн даван туулж байсан жишээ гэх мэтийг оруулсан байгаа. Мөн түүх соёлдоо нэлээд анхаарахыг зорьж байгаа. Бас парапсихологийн салбарыг таниулах сурталчлах сонирхол байгаа. Энэ нь миний сонирхдог, уншдаг салбар л даа. Манайд жаахан буруу ойлголтоор яваад байна. Үүнийг нь зөв гольдрилд оруулчих юмсан гэж боддог. Нүүр булан тогтмол явуулах болно. Ерөнхийдөө багцалж хэлбэл таны тархинд талх болж очих танин мэдэхүйн мэдээ мэдээллүүдээс бүрдсэн сонин байх юм.

- Шинээр гарч байгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, тэр дундаа сонин, телевиз цаанаа санхүүжүүлэгчгүй бол явахгүй шүү дээ. Танай сонины далд эзэн хэн юм бэ?
- Заавал далд эзэнтэй байх албагүй шүү дээ. Гэхдээ манайд гарч ирж байгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг цаана нь хэн нэгэн улстөрч эсвэл бизнесмэн санхүүжүүлж, өөрийнхөө бодлогыг тулгадаг, ажиллаж байгаа сэтгүүлчдийг гар хөл, дуу хоолойгоо болгодог явдал түгээмэл байна. Бидний хувьд хоёр сэтгүүлч өөрсдөө бор зүрхээрээ, хэн нэгэн хүнээс хамааралгүйгээр энэ сонинг авч явна. Ингээд харахад сард хоёр удаа гаргах нь хол санагдаж болох юм. Гэвч хэзээ ч уншсан хуучирдаггүй мэдээлэл гэж байдаг. Тэнд тийм хурал боллоо, тэр улстөрч тэгж хэллээ гэхээс хэтэрдэггүй мэдээллүүд цаг хугацаа, үнэ цэнээ амархан алддаг. Бас чи зах зээлийн ашиг асуух гээд байх шиг байна, эхний ээлжинд бид ашиг харахгүй ээ. Танин мэдэхүйн орон зайг нөхсөн сонин хэвлэл тодорхой хугацааны дараа хүнд хүрдэг, хүний тархиар дамжиж зүрхэнд очиход багагүй хугацаа бий гэдгийг хүлээн зөвшөөрч байгаа.

- “Гэрэлт цалиг” гэж яагаад нэрлэсэн юм бэ? Ц
алиг гэдэг үг их өвөрмөц сонсогдож байна?
- Яг үнэндээ манайд чинь аж ахуйн нэгж олшироод давхардуулалгүй нэр авахад хүндрэлтэй болчихсон юм байна. Миний төлөвлөж орсон хэд хэдэн нэр бүртгэгдсэн байсан. Бас монгол хэлний үгсийн сан нэлээд ядуурч байна. Утга агуулга сайтай олон сайхан үг мартагдах шахаж байна. Тийм үгнүүдийн нэг нь цалиг юм. Монголчууд эртнээс хүзүүндээ зүүдэг, биедээ авч явдаг шүтээн сахиусаа цалиг гэж нэрлэж ирсэн. Энэ үгийг сэргээе, нөгөө талаар энэ сонин маань монголчуудыг мэдлэгжүүлж, оюунлаг хүмүүсийн шүтээн болоосой гэсэндээ ийм нэр өгсөн.

- Улстөрийн мэдээ мэдээлэлд их болгоомжтой хандана гэж хэлж байна. Аль нэг нам, хүчин, нөлөө бүхий хувь хүнээс ангид байж чадах уу?
- Хүн толгойтой болгон улс төр ярьж байна. Тэртэй тэргүй хэвлэл мэдээллийг ил далд улстөрийн ашиг сонирхолдоо ашиглаж байна. Үүнтэй зэрэгцээд бид хэн нэгэн нэр нөлөөтэй хүний ивээлд багтаж, өрсөлдөгчийг нь намнадаг, тэр хүний, тэр намын дуу хоолойг хүргэдэг сонин болоод яах юм. Ийм хэвлэлүүд эрүүл зах зээл дээр амьдарч чадахгүй. Гэхдээ огт улстөр бичихгүй гэж байгаа юм биш, танин мэдэхүйн талаас нь бичнэ. Жишээ нь ийм тохиолдолд дэлхийн тэр улс ийм шийдэл гаргаж байсан байна гэж санаа өгдөг ч юмуу. Тэрнээс өнөөдөр тэр улстөрч тэглээ, тэр ийм фракц бүлэглэлд орж ингэж хор найруулах гэж байна гэх мэт үнэн худал нь мэдэгдэхгүй, ямар зорилготой нь ойлгомжгүй мэдээллээс татгалзана.

- Таныг бас сэтгүүл гаргаж байгаа гэж сонссон?

- “Гоц үлдэгдэл судлал” гээд нэг сэтгүүл хэвлэлтэд өгөхөөр бэлдсэн. Энэ нь нөгөө парапсихологийг сурталчилсан, судалгаа, эрдэм шинжилгээний агуулгатай сэтгүүл л дээ. Эрхэлж байгаа сонин, сэтгүүл маань аль аль нь ашгийн бус байдлаар явж байгаа. Зах зээлд борлуулаад ашиг олно, насаараа амьдарна гэж үзвэл нэлээд хүндрэлтэй. Гэхдээ энэ нийгэмд чинь хэн нэгэн сэтгүүлч хүн гэгээрүүлэх, мэдлэгжүүлэх, мэдээлэлжүүлэх чиглэлээр ажиллахгүй бол цацагдаж байгаа мэдээлэл өөрөө дандаа сөрөг, хүмүүсийн тархийг угаасан хар мэдээллүүд байна. Энэ дунд хүнд хэрэгтэй эерэг, мэдээлэл дутагдаж байна. Тодорхой хүмүүс өөрсдийгөө золихгүй бол болохгүй цаг үе дээр ирчихлээ. Энэ утгаараа бид өөрсдийгөө золих маягаар урсгал сөрсөн үйлдэл хийгээд энэ сонин сэтгүүлийг гаргаж байна. Мундагтаа ч юм уу эсвэл илүүдээ гарсан мөнгөтэйдээ хийж байгаа юм биш зүгээр л сэтгэл зүрхний дуудлага юм даа. Эргээд харахад би дандаа л иймэрхүү замаар явж ирсэн байх юм. Үнэгүй зарын сонин гаргаж байна гээд л баахан шатсан. Хувийн телевизээр ”Жолоо” гээд залууст зориулсан нэвтрүүлэг явуулж байсан, иргэний сэтгүүлзүй хөгжүүлдэг хүн болж хэдэн нөхөртэйгээ нийлж “Бүгдээрээ.мн” сайт ажиллуулж байлаа. Аль аль нь бүтэлтэй юм болоогүй ч эргээд харахад мэргэжилдээ үнэнч хүний хэнхэглэл байгаа юм.

- Манай сэтгүүлзүйн чиг хандлага нэг л буруу тийшээ яваад байх шиг байх юм. Сонин телевиз хэт олширч, нэг ижил мэдээлэл цацаад байж байна. Мэдээллийн өрсөлдөөн жинхэнэ утгаараа бий болж чадахгүй байгааг Та юу гэж үзэж байна вэ?
- Сэтгүүлзүйн чиг хандлага гээд ярьвал дэлхий нийт хэрэглээ тал руугаа орчихлоо. Хэрэглээний сэтгүүлзүй гэдэг нэр томьёо хүртэл бий болчихлоо. Монголд болохоор үндсэндээ 100 жилийн өмнөх Америкийнх шиг, капитализмын сүүлч үеийнх шиг үзэгдэл давтагдаж байна. Чи өөрөө бодоод үз. Манайх гурван сая хүрэхгүй хүн амтай. Өдөр тутмын 14 сонин, 16 телевизтэй. Дээр нь долоо хоног, 10 хоног, 14 хоног тутмын хэчнээн сонин, сэтгүүл, хэчнээн FМ радио байгааг бодоод үзэхээр мэдээллийн хүчирхийлэл дэндүү их байна. Нийтлэлийн бодлогыг аваад үзвэл аль нэг тодорхой байр суурийг барьсан бүлгийн, тодруулбал бизнес, эдийн засаг, улстөрчийн бүлэглэлүүдийн сонирхлыг илэрхийлсэн талцсан мэдээллүүд цацаад, тэгсэн хэрнээ оршин тогтноод байгаа нь Монголын сэтгүүлзүй үнэхээр эрүүл бишийг харуулж байгаа юм. Уул нь сэтгүүлзүй ерөнхий зарчмаараа бол ямар нэг улстөр бизнесийн бүлэглэлээс ангид, үнэнийг эрхэмлэсэн салбар байх ёстой. Нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээдэг онцгой салбар. Гэтэл манайд энэ хариуцлагын талаар яриад ч хэрэггүй. Бусад орон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл зар сурталчилгаанаас ашиг олоод амьдраад байж болдог. Гэтэл Монголд энэ жижигхэн зах зээл дээр, өөрөөр хэлбэл 2-3 өдөр тутмын сонин, гурван телевиз чадан ядан багталцах эзлэхүүнтэй орчинд ийм олон хэвлэл яваад байна гэдэг бол сэтгүүлзүй өөрөө гажуудаж байгаагийн шинж.

- Гэхдээ энэ олон сонин телевиз чинь дампуурчихгүй яваад л байна шүү дээ?

- Үүний цаана юу харагдаж байна гэхээр, тодорхой улстөр бизнесийн бүлэглэлүүд, тодорхой хөрөнгөлөг чинээлэг хэсгүүд санхүүжүүлээд нөгөө хэдэн муу сэтгүүлчээ зүгээр нэг хөлсний ажилчид болж хувиргаад өөрсдийн ашиг сонирхлыг нийгэмд түгээх, дуу хоолойгоо хүргэх, үүгээрээ дамжуулаад массын тархийг угааж, тэр нь эргээд өөрсөд нь ашигаа өгч байна гэсэн үг. Аль аль талдаа ашигтай байгаа учраас цаанаас нь амь тариа хийгээд хүчээр амьдруулаад байна л даа. Өөрөөр хэлбэл, бүх эд эс нь үхэжсэн, амьдрах боломжгүй болсон хүний тархийг ч юмуу зүрхийг механикаар, цаанаас нь амьдруулаад байна гэсэн үг. Одоо дахиад хоёр ч шинэ телевиз нээгдэж байгаа сурагтай байсан. Сонинууд ч бас шинээр гарч байна. Хэрэв энэ нь цэвэр өрсөлдөөний талбар байсан бол ямар ч тэнэг хүн ийшээ хөрөнгө оруулахгүй. Т эгэхээр сэтгүүлзүй манайд үндсэн үүргээ умартаж шал өөр ашиг сонирхолд үйлчлээд байна гэсэн үг. Гэхдээ би МОНЦАМЭ-г өдөр тутмын хэвлэл гаргасныг буруушааж байгаа юм биш. Танайх гадаад дотоодод мэдээлэл цацах үндсэн үүрэгтэй мэргэшсэн байгууллагын хувьд энэ нь танай үүрэг байх ёстой.

- Энэ байдал хэр удаан үргэлжлэх бол оо?

- Ямар байдал? Хэн нэгэн мөнгөтэй, эсвэл эрх мэдэлтэй хүн халааснаасаа мөнгө гаргаад, хэн нэгэн гайгүй сэтгүүлчийг хөлслөөд өдөр тутмын сонин гаргуулаад, өөрийнхөө өрсөлдөгчдийг намнах, бусдыг дарамтлах хэрэгсэл болгож байгаа гунигтай байдал уу?

- Тийм.

- Уул нь түр зуурын үзэгдэл гэж бодоод тайван байдаг байсан чинь үгүй юм шиг байна. Тэр телевиз сонинг цаанаас нь амь тариа хийгээд байгаа нөхдүүд чинь улстөрд тодорхой зорилготой орж ирж байна. Бодоод үз л дээ. Саяын орон нутгийн сонгуулиар нийслэлд ч юмуу дүүрэгт депутат болохын тулд 200-300 сая төгрөг зарлагдсан тохиолдол бий. Энэ их мөнгийг тэр хүн халааснаасаа гаргана байхгүй. Тодорхой хувь хүн, аж ахуйн нэгжээр дэмжүүлээд дараа нь төсвийн ч юмуу олон түмний орлогоор бүтдэг эх үүсвэрээс хоёр гурав дахин нугалж авах зорилго тавьж байгаа юм. Улстөрд хөл тавих хамгийн энгийн зорилго нь энэ эдийн засгийн сонирхол. Цаашлаад алдар нэр, албан тушаалд дөрөөлөх зам гишгүүрээ болгох. Нийгмийн энэ өвчин одоо залууст халдварласан. Залуус сурч мэдье, өөрийгөө эхлээд боловсруулъя гэхээсээ илүү улстөр сонирхох болсон. Адгуусан сонирлоор гэх үү дээ. Түүнээс биш нийгмийг эрүүлжүүлье, улс орноо хөгжүүлье гэсэн эрмэлзлээр биш. Энэ нөхдүүдийн амбиц дарагдаагүй цагт, улстөрийн орчин өөрөө эрүүл болоогүй цагт, хүмүүсийн ухамсар жинхэнэ ардчиллын мөн чанарыг ойлгож, нийгэмд шударга ардчилал тогтоохын тулд хүн болгон зорьдог болоогүй цагт энэ бүхэн алга болохгүй. Өөрөөр хэлбэл, улс төр бизнес хоёр цус холилдсон цагт нийгэм ч, сэтгүүлзүй ч эрүүлжихгүй.

СЭТГҮҮЛЗҮЙ ХЭЛБЭР ТАЛААСАА ДЭЭШИЛЖ,
АГУУЛГААРАА БОЛ УРУУДСАН

- Б.Галаарид гэж хүний орон зай сэтгүүлзүйд ч, улс төрд ч үгүйлэгдээд байгаа шүү дээ. Таныг хэд хэдэн өдөр тутмын сонин эх барьж авч, өсгөж өндийлгөчихөөд одоо зөвлөх төдий нэртэй явдаг гэдэг. Мөн Та 90-ээд оны ардчилагчдын нэгд тооцогддог юм билээ?
- 90-ээд оны үед улс төрд идэвхтэй оролцож явсан маань улстөрд хайртай, дуртайдаа биш юмаа. Энэ нийгэм чинь энэ янзаараа яваад байж болохгүй байна, бүх юм хаалттай боолттой байна гэдгийг мэдэрсэн хэдэн залуу сэтгэлийнхээ хөөрлөөр, дуудлагаар хийж байсан юм. Миний нэр тэдний тэргүүн шугаманд биш гэхэд арын эгнээнд явах байх. Тэр үед залуу халуун байсан, үнэхээр улс орныг өөрчлөх ёстой, энэ тогтолцоо нь болохгүй байна гэдгийг ярьж байсан. Энэ ч зорилгоо биелүүлсэн гэж боддог. Түүнээс биш тэр хүмүүсийн хэн нь ч өнөөгийн улс төрийн өнгийг тааж хараад, цаашаа намын дарга болоод ч юмуу аль нэг бүлэглэлд орж, УИХ-ын гишүүн болоод алдар нэр, албан тушаалд хүрэх юмсан гэж зориогүй. Ялангуяа миний хувьд, хувь хүний “натур”-д одоогийн улстөр үнэхээр таарахгүй. Би хувьдаа иргэний үүргээ л биелүүлсэн болохоос биш сэтгүүлч л хүн, бурхнаас чи юм бичиж байхдаа таарсан амьтан гэдэг хувь заяаг өгсөн болохоор би энэ замаар л үнэнч яваа. Харин сэтгүүлзүйд орон зай үгүйлэгдээд, дутагдаад байгаа гэсэн асуулттай санал нийлэхгүй байна.

- Тэгвэл та хөндлөнгөөс өнөөдрийн улс төрийн байдалд ямар үнэлэлт дүгнэлт өгөх вэ?
- Өнөөдрийн нөхцөлд үнэлэлт өгөх шаардлага заавал байна уу? МАХН, АН гэсэн хоёр том хүчин улс орныг ээлжлэх үедээ ээлжилж, хамтрах үедээ хамтарч удирдаж яваа хэрнээ сөрөг хүчний байр сууринаас бие биенээсээ ялгарч байгаа юм алга. Аль аль нь хувийн, намын эрх ашгийг нэгдүгээрт тавьсан нийтлэг ашиг сонирхолд л захирагдаж байна шүү дээ. С.Зориг агсаны үг бий шүү дээ. Нэгдүгээр улс эх орны, хоёрдугаарт намын, гуравдугаарт хувийн эрх ашгийг тавих хэрэгтэй гэж. Гэтэл манайд яг одоо бол эсрэгээрээ яваад байна. Үүнээс илүүг хэлээд хэрэггүй байх.

- Улстөрд төдий сонирхолгүй бол таны хамгийн мэддэг салбараар ярилцлагаа үргэлжлүүлье л дээ. Залуу сэтгүүлчийн хувьд надад ч сонирхолтой байна. Манай сэтгүүлзүй дандаа сөрөгөөр явж байна гэж бодохгүй байна. Эерэг зүйл ч зөндөө бий шүү дээ?
- Сэтгүүлзүйн орчинд би тасралтгүй ажиллаж яваа. Багшилж, олон шавь төрүүллээ. Хамгийн гол нь манай сэтгүүлзүй хэлбэр талаараа суга дээшилсэн. Харин агуулга, чанар талаасаа уруудсан. 15 жилийн өмнө өнгөт сонин гаргана гэдэг мөрөөдөл байлаа. Гэтэл өнөөдөр өдөр тутамд өнгөтөөр сонин гарч болж байна. 15 жилийн өмнө олон телевизтэй болно гэдэг бас л хүршгүй мэт санагдаж байсан. Энэ бүхэн дэвшил мөн үү гэвэл мөн. Тэгсэн мөртлөө ажилладаг хүмүүсийн чадвар, бүтээлч хандлага ухарсан. Монгол хэл өөрөө сүйрлийн ирмэгт ирчихсэн, үүнд сэтгүүлчид буруутай гэдгээ бид хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. FM-ээр нэг хөтлөгч “сонсогч нар” гээд ярьж байна л даа. Түүнийг нь сонссон хүүхэд залуус бас л ингэж ярих байх. Энэ бол 90-ээд оны эхээр боловсролын салбар бодлогоо алдсаны илрэл гэж боддог. Одоо сэтгүүлзүйгээр сурч байгаа хүүхдүүд арван үгний тавыг нь алдаж бичиж байна. Тэр үед монгол бичиг үзэж байсан үеийнхний түрүүч нь эргээд багш болчихсон багшилж байна. Цаг хугацаа ийм хурдан явж байхад манай сэтгүүлзүй цагийн өөрчлөлтийг зөвхөн хэлбэр талаас нь л гүйцэж байна.

- Бичлэгийн төрөл зүйл бас их цөөрсөн гэж байна л даа. Энэ нь мэдээллийн хурдтай холбоотой байх?
- Аль ч хэвлэл мэдээллийн байгууллага хоёр том салбарт хүмүүсээ хувааж мэргэшүүлэх хэрэгтэй. Дэлхий нийтийн сэтгүүлзүй ерөнхийдөө мэдээллийн, аналитик гэж хоёр хуваагдаж байгаагаас бид гажиж болохгүй. Мэдээллийнх нь зайлшгүй хурдаа дагана. Гэтэл аналитик тал нь манайд хөгжиж чадахгүй байна. Тухайн асуудлаар мэргэшээд, гүнд нь орчихсон, тэр салбараар үе үе үнэлэлт дүгнэлт өгч, харьцуулсан дүн шинжилгээтэй бичлэгүүд байхгүй байна гэсэн үг. Дөнгөж сургууль төгссөн юу ч мэдэхгүй хүүхдийг жишээ нь цөлжилтийн асуудлаар юм бичээд ир гээд явуулж байна л даа. Юу ч мэдэхгүй юм чинь нэг хүнээр яриулаад амнаас гарсныг нь ба бэ-гүй буулгах ч юмуу эсвэл нэг талын байр суурь баримталсан мэдээрхүү юм бичээд л болчихно. Мэргэшинэ гэдэг энэ биш. Түүнээс гадна бичлэгийн төрөл зүйлд ярилцлага давамгайлах болсон. Асуулт асуугаад хариулт тавьчихдаг болохоор сэтгүүлчээс нэг их ур чадвар гарахгүй. Шинэ залуу сэтгүүлчдэд ярилцлаганаас бусад төрөл зүйлээр хөөцөлдөх, юм судлах, араас нь явах сэтгэлийн хат, сахилга бат дутаад байгаа юм. Гэхдээ бидний үеийн уламжлалт сэтгүүлзүйн хэвшмэл ангилал одоо өөрчлөгдөж байна. Урьд нь илүү утга уянга, уран сайхан тал руугаа хэлбийсэн, хэт олон төрөл зүйлд шинжлэх ухаанчаар ангилсан байсан. Одоо тэр бол хоцрогдож байгаа. Харин мэргэшсэн сэтгүүлзүй бол цаашид улам шаардагдана. Миний нэг шавь бий л дээ. “Зууны мэдээ” сонинд эдийн засгаар бичдэг Ж.Цогзолмаа гээд. Тэр бол сэтгүүлзүйд хөл тавихдаа анхнаасаа нэг салбар бариад авахаар хэр хурдан ахиж болдгийг харуулж яваа залуу сэтгүүлч. Ер нь хүн мэдээллийн энэ их хурдан дунд өөрийгөө боловсруулж л явах хэрэгтэй.

- Залуу сэтгүүлчид мэргэших хэрэгтэй гэдэгтэй санал нэг байна. Гэхдээ мэргэшсэн, нэрд гарсан сэтгүүлчид захиалгаар их бичиж байна. Жаахан нэрд гараад ирэхээрээ бусдад худалдагдах ирээдүй хүлээж байгаа юм биш үү?
- Үүнд сэтгүүлчийг буруутгах аргагүй юм. Ямар ч чадвартай, мэргэжилдээ үнэнч хүний ар талд амьдрал байгаа. Сэтгүүлчийн цалин өнөөдөр хэд билээ. Гэр бүлээ тэжээхийн тулд тэр хүн мөнгө амласны талд бичиж байгаа нь яалт ч үгүй үнэн. Бас сэтгүүлч мэргэжлээ ашиглаад баахан сөрөг баримт цуглуулчихаад тэрүүгээрээ дарамталж мөнгө олж байна. Газар, байр, орон сууц авч байна. Ажлаа бүтээлгэж байна. Чи сонсч л байгаа байх, манайхан чинь гал тогоондоо иймэрхүү юмаа яриад л явдаг шүү дээ. Энэ бүхэн манай сэтгүүлзүйг дарамтлагч сэтгүүлзүй болгож байна. Гэхдээ ингэж мөнгө хийж байгаа хүн унахдаа нэлээд чанга ойчдог. Захиалгын сэтгүүлзүй газар авах нь нөгөө л бохир улстөр, хэвлэл мэдээллийн хэрэглэл хэт олширсонтой холбоотой. Сэтгүүлзүй дангаараа зах зээлийн хуулиар амьдраад, нийгмийн хоточ нохойн үүргээ гүйцэтгээд явбал чадалтай хэд нь сэтгүүлчээ хийгээд чадал муутай нь зайгаа тавих байсан. Гэтэл манайд болсон болоогүй орон зай нь байгаа болохоор янз янзын “натур”-тай хүнийг шингээгээд, мэргэжлийн хариуцлага, сэтгүүлзүйн дархлаа гэдэг асуудлыг ярихад инээдтэй байдал үүсчихээд байгаа юм. Гэвч эцсийн бүлэгт, чи мэргэжлийн сэтгүүлч л юм бол, энэ салбарт цаашдаа ажиллах л юм бол хүнлэг, бас шударга байхыг эрхэмлэж өөртөө дархлаа тогтоох ёстой. Түүнээс биш хэсэг нөхөд маань сэтгүүлч мэргэжлээ буруу зүйлд ашиглаж байна гээд ганцаараа тэмцэж хүчгүйдэх, эсвэл би ч бас ингэмээр байна гэж дагаж намирч болохгүй.

- Захиалгаар бичиж их мөнгө олж байгаа сэтгүүлч унахаа хүрвэл чанга ойчдог гэж байна. Манайд сэтгүүлзүйн хууль эрхзүйн орчин бусад оронтой харьцуулахад ямар байдаг вэ?
- Үнэхээрийн өрөвдөлтэй. Хэвлэлийн эрх чөлөөний, ОНРТВ-ийн хууль гэх мэт хоёр гуравхан хуультай. Хэрвээ энэ салбарыг зах зээлд дасан зохицсон, амьдрах чадвартай байлгая гэвэл багц хууль хэрэгтэй. Татвар, боловсрол, байгаль орчны салбарыг хар л даа. Бүхэл бүтэл багц хууль байна, хэрэгжүүлж л чадвал бүх харилцаа нь тодорхой байна. Гэтэл нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээдэг сэтгүүлзүй “шалдан” хуультай. Тэгэхээр хэн дуртай нь өөртөө таалагдаагүй сэтгүүлчээ шүүхэд өгөлгүй яахав. Нөгөө талаас хэн дуртай сэтгүүлч нь занасан хүнээ намнах, гүтгэх, дарамтлах үйлдэл хийж, хүссэн нэг нь өрсөлдөгчийнхөө талаар сөрөг мэдээлэл цуглуулж сэтгүүлчид захиалга өгч бичүүлж байна. Зүй нь сэтгүүлч ингэж мэргэжлээ хувийн зорилгодоо ашиглавал хариуцлага хүлээнэ, яг ийм нөхцөлд ийм л үйлдэл хийнэ, эс тэгвэл хууль зөрчсөн болно гэдгийг заах ёстой. Английн хуульд хэргийн газар дээр очсон сэтгүүлчийн үйлдлийг хүртэл заагаад өгчихсөн байдаг. Ийм тохиолдолд хохирогчийг энэ талаас нь харуулж болно гэх мэтээр бүр нарийвчлалтай. Гэтэл саяхан манай нэг өдөр тутмын сониноор “Анод” банктай холбоотой мэдээлэл гарлаа л даа. Хүмүүс банкинд итгэх итгэлээ алдаад мөнгөө татаж байгаа тухай судалбар зурагтай. Том цүнхтэй мөнгө хамгаалагчид бариулаад машин руугаа орж байгаа эмэгтэйн зурган дээр машиных нь дугаар тодоос тод гарчихсан байна лээ. Үйл явдлыг шуурхай сурвалжилсан нь сайн ч хэрэв тэр эмэгтэй халдлагад өртвөл яах вэ. Яг ийм үйлдлийг детальчилж хуульчилж өгөх хэрэгтэй. Ийм багц хуульгүй улмаас сэтгүүлч нэг бол хохироод нэг бол бусдыг хохироогоод явж байна. Ер нь манай сэтгүүлзүйн салбар их эмэгтэйлэг болчихоод байгаа. Энэ салбарын 60, 70 хувь эмэгтэйчүүдийн нуруун дээр явж байна. Эх бэлтгэгч, зураглаач гэх мэт техникийн чанартай ажлыг л эрчүүд хийгээд, гол цөмийг нь эмэгтэйчүүд хийж байнаа гэдэг чинь сэтгүүлзүйд эмэгтэй хүний сониуч, тулга тойрсон, хов жив ихтэй мэдээлэл давамгайлж байгаа юм. Ийм хүйсэрхэг хандлага ч бас газар авах шинжтэй.

- Тэгээд эрэгтэйлэг болгохын тулд яах ёстой гэж?

- Эрэгтэй хүмүүсийг л их ажиллуулахгүй юу. Яг ч ингээд шууд ойлгож болохгүй л дээ. Мэдээллийн тэнцвэртэй байдал чухал байгаа юм. Нөгөө талаар эмэгтэйчүүд аль ч салбарт ажиллах чадвартай, тэсвэртэй байгааг, эрэгтэйчүүд сэтгэлийн тэнхээ муутай, залхуу гэдгийг харуулж байгаа хэрэг. Гэхдээ асуудлын гол нь үүнд байгаа юм биш, мэдээллийн тэнцвэрт байдал алдагдагдаж байгаад юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн эздүүд гэж хүмүүст их учир байна. Тэд голдуу сэтгүүлч мэргэжилтэй, салбартаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүмүүс хэрнээ ашиг сонирхлын бай болж байна. Тэдэнд нийгмийн хоточ нохойн үүрэг гүйцэтгэхээс илүү сэтгүүлзүйгээс ашиг олох, карьер хийх нь чухал байдаг. Зар сурталчилгааны хуулийг хэлэлцэж байхад би бусад орны жишгийг барьж тухайн нийтлэл нэвтрүүлгийн 30-аас илүү хувийг зар сурталчилгаанд зориулахгүй байя гэж саналаа оруулж байсан. Ингэж хуульчлах нь цаагуураа уншигчдаа бодож байгаа хэрэг. Гэтэл нөгөө эздүүд сэтгүүлзүйн нэрийг барьж, хэвлэлийн эрх чөлөө ярьж гүйсээр байгаад босгогүй болгочихсон. Одоо зарим сонин 50-70 хувь рекламтай, телевизийн цагийн нэвтрүүлэг 20-30 минутанд нь сурталчилгаа явуулж үзэгчдийг залхааж байна. Дараа нь энэ хуулийг ингэж баталж өгсөн тэр тэр гишүүдэд баярлалаа гэх мэдээ явж харагдсан. Зүй нь сэтгүүлзүй нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээдэг онцгой үүргээ нэгдүгээрт, бизнесийн эрх ашгаа хоёрдугаарт тавьж байж л алхам урагшилна.

ЭНЭ ЯНЗААРАА ЯВБАЛ МАНАЙ УЛС ДҮРВЭГСДИЙН ХУАРАН БОЛНО

- “Зууны мэдээ” сонинд Та цөлжилтийн сэдвээр цуврал булан хөтөлж байгаа. Яагаад энэ сэдвийг барьж авах болов?
- Бидний нүдэн дээр, маш богино хугацаанд манай орны байгаль сүйрч байна шүү дээ. Бусад орны ямар замаар яваад иймэрхүү эмгэнэлт байдал хүрсэн түүхийг судалж үзээд эмзэглэж, энэ сэдвийг өөрийн эрхгүй барьж авсан. Ялангуяа Монголын улс төр ийм хариуцлагагүй байхад, толгойтой болгон газар доорх баялаг руугаа улайран шунаж байхад цөлжих үйл явц бусад орноос ч хурдан явна. Манайхан хүнээ л амьтайд тооцдог, хөөрхий хэдэн малчид гээд л ярьдаг. Гэтэл энэ байгаль дэлхий гэдэг чинь хүн шиг амьд шүү дээ. Ярьж чаддаггүй, ёолж чаддаггүйдээ л тэсээд байгаа болохоос биш хүнтэй яаж харьцдаг, яг тэр байдлаараа хандах ёстой. Эд баялаг биднээр дуусч болно, харин энэ газар шороо биднээр дуусахгүй. Бидний үр хүүхэд хэдэн үеэрээ энд чинь амьдарна. Энэ утгаараа би байгаль орчны нэлээд хүчтэй дуугарахыг зорьж байгаа.

- Эрт үеэсээ монголчууд байгалиа амьдшуулж хамгаалдаг байсан. Гэтэл одоо мухар сүсэг төдийхнөөр хэмждэг болж?
- Ер нь уламжлалт соёл гэдэг өөрөө их онцлогтой. Монголчуудад эртнээс нааш уламжлагдсан ахуй, ухамсар, амь гэсэн амь бөхтэй философи бий. Үүнийг гурвалсан онолоор миний хүндэлж явдаг түүхч Д.Нагаанбуу гаргаж ирж байсан. Байгаль, уул ус чинь өөрөө амьтай. Амьд байгальтай зохисгүй харьцвал эргээд заавал хариугаа авдаг. Гэтэл үүнийг сүүлийн үед мухар сүсэг гэж үзээд хайхрахгүй байна. Хад чулуунд ямар амь байдаг юм гэж бодсон үндэстэн яаж цөлжиж, халуун хуурай салхинд идэгдэж, мөхлийн ирмэгт ирж байгааг бид Африкийн зарим орны жишээнээс харж байна шүү дээ. Зөвхөн ашгийн төлөө, буруу бодлого хэрэгжүүлж байгаа улс үндэстнийг хөгжингүй орны хөрөнгө чинээтэй хүмүүс ашиглаж байна. Хамгийн хоцрогдсон техник ашиглаж, байгальд хамгийн их хор хөнөөлтэй технологиор богино хугацаанд хамаг баялгийг нь аваад хэдэн халтар төгрөгтэй орхиж байна. Мөнгө бол мөнхийн байгалийн дэргэд юу вэ. Одоо бүр мөнгөө ч авч чадахаа байсан. “Бороо гоулд”-ыг хар л даа. Эрх мэдэлтэй хүмүүсийн толгойг эргүүлж байгааг 40 тонн алтыг маань ямар ч татваргүйгээр авчихаад байна. Африкийн орны 70-80 хувь нь цөлжчихсөн. Экологийн дүрвэгсэд гэдэг нэр томьёо ч гарч ирж байна. Арван жилийн дараа гэхэд Африкаас 50-60 сая хүн дүрвэнэ. Үлдэж буй хэсэг зөвхөн гадны тусламжийн хоол хүнсээр амь зогооно гэсэн тооцоог Дэлхийн байгаль орчны сангаас гаргасан байна лээ. Манайх ч гэсэн энэ янзаараа байгаль руугаа дайрч, цөлжихийн эсрэг дорвитой юм хийхгүй явсаар байвал 80 жилийн дараа дүрвэгсдийн хуаран болно. Одоо ч дүрвэж байна шүү дээ. Хөдөөгийнхэн хот руу, хотынхон гадаад руу гарч байгаа нь цаагуураа дүрвэж л байгаа гэсэн үг. Бүгдээрээ нэг хотдоо шаваарчихаад бүгд ажилгүй, ядуу, утаатай гээд хэрэлдээд сууснаас шилжилт сааруулахын тулд байгалиа л зөв зохистой ашиглаж, үр шимийг нь нэмэх хэрэгтэй байна шүү дээ.

- Цөлжилтийг сааруулж байгаль орчинг хамгаалахад яг ямар ажил хийвэл богино хугацаанд үр дүнгээ өгөх бол?
- Эхлээд төр засгийн ямар ч бодлого шийдвэр хэтийг харсан байх хэрэгтэй. Ямаа үржихийг дэмжсэн шийдвэр гаргаад л байвал бэлчээргүй болно. Бас уул уурхайн нөхөн сэргээлт гээд ярьж байна. Нөхөн сэргээсэн байгаль эргээд хэвэндээ ороход маш их хугацаа шаардана. Зүй нь анхнаасаа бага сүйдлэхийн тулд байгаль орчинд хамгийн хөнөөл багатай аргыг ашигламаар байгаа юм. Бүр ийм шалгуурыг голлож тэр лиценз энэ тэрээ өгмөөр байна. Дээрээс нь иргэдийн оролцоо чухал. Төр засаг энэ уулын амыг ирж хамгаалсангүй гэчихээд өөрсдөө шөнө өдрөөр мод огтлоод, зөөгөөд байж таарахгүй. Ер нь байгалийн үр шимийг хүртдэг хүн сайн хамгаалагч байдаг. Энэ зарчмыг голлож ажил явуулах хэрэгтэй. Хамгаалдаг нэг хэсэг хүн байхад хулгайлдаг нэг хэсэг байвал зөрчил улам л нэмэгдэнэ гэсэн үг. Нэг үеэ бодоход нааштай хандлагууд гарч л байна. Гэхдээ байгальтай зохистой харьцана гэдэг үнэхээр тоглоом биш гэдгийг ойлгох болоогүй л байна.

- Танд баярлалаа. Амжилт хүсье.

2008/07/09

Д.Батсуурь: Монгол гэрийг цүнхэнд багтаах амаргүй байсан

Монголчууд бид өөрсдийгөө “Орчин цагийн нүүдэлчид” гэж егөөддөг. Зарим талаар энэ нь бахархал болох нь бий. Нэгэн үе нүүдэлчин амьдралыг харанхуй, бүдүүлэг хэмээн гоочилж суурин соёл иргэншлийг илүүд үзэж байсан бид эргээд байгаль руугаа эрхгүй тэмүүлж, гэрээ ачаад дуртай газраа сэлгэж явдаг хэрмэл ахуйгаа санагалзсаар байна.

Урин дулаан
болохоор хээр хөдөө л гарахгүй бол амарсан болдоггүй зан бидний цусанд шингээстэй болохоор яалтай ч билээ. Ингэхдээ ус бороо нэвтэрдэг орос майхан биш, оосор бүчгүй орд цагаан өргөө бариад төвхнөж явахыг хүсэхгүй хэн байхав. Энэ хэрэгцээг мэдэрч, монгол гэрийн уламжлалыг хадгалсан, авч явахад авсаархан хэрнээ өвөрмөц шийдэлтэй “Аянчин” эвхдэг гэр зохион бүтээсэн Д.Батсуурь /Арсун/-тай уулзаж ярилцлаа.
Тэрээр холбооны инженер мэргэжилтэй ч мужаан дархны ажилд сонирхолтой, басхүү шинийг эрэлхийлж явдаг сониуч зандаа хөтлөгдөн энэхүү гэрийг зохион бүтээж, захиалгаар хэрэглээнд нийлүүлж эхэлжээ. Майханг бодвол тохь тухтай, дулаахан атлаа тоноглол бүр нь угсардаг хийцтэй энэхүү гэрийг сэтгэж урлахад мэдээж хоббиноос нь гадна дархан ааваасаа өвлөж авсан бурхан ухаан, уулын модыг ураа шингээж амилуулах арга барил нь түүнд тус дөхөм болдог нь тодорхой.

- Эвхдэг гэр хийх санаа анх хэзээ төрсөн бэ? Монгол гэрийн овор хэмжээг багасгаж, цүнхэнд хийдэг болгоно гэж яаж сэтгэв?

- Аав маань Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын харьяат, “Дархан Даваа” нэрээр нутаг усандаа алдаршсан мужаан хүн байлаа. Багаасаа алх дөш, харуул сүхний чимээнд өссөн болохоор мужаан дархны ажил надад их ойр санагддаг, юм юмнаас нь сонирхдог, оролддог байлаа. Хүмүүст тустай олон эд юмс шинээр зохиож хийдэг байсан болохоор ааваараа их ч бахархдаг байлаа. 70-аад оны үед аав маань эвхдэг зуух хийж, түүнийг нь хүмүүс оторт авч явдаг байсан. “Хөглөг Алтайн жавхаа” баримтат кинон тэр эвхдэг модон зуух их тод гардаг. Дараа нь аав маань эвхдэг гэр ч юмуу, өвлийн майхан ч юм уу нэг сууц хийх гэж байгаад дуусгаж чадалгүй бурхан болсон юм. Цуглуулж, тохируулж байсан тоноглол нь манай гэрт байгаад л байдаг байлаа. Нэг өдөр харж байгаад гэр болгох санаагаа олсон доо.

- Тэртэй тэргүй монгол гэр хана, унь, тооно гээд салангид тоноглолоос бүрддэг. Таны бүтээсэн эвхдэг гэр уламжлалт монгол гэрээс юугаараа ялгаатай, бас юугаараа давуу вэ?
- Монгол гэрийн мод овор хэмжээ ихтэй, морь тэмээнд тэгнэж ачихаар зориулагдсан, урт хэрэглэлүүдээс бүрддэг. Харин уламжлалт гэрийн агуулга, хэлбэрийг алдахгүйгээр орчин үед нийцүүлэн жижигрүүлж, суудлын машины багажинд багтдаг болгон “эвхэх” нь миний гол зорилго байсан. Мэдээж монгол гэрийг цүнхэнд багтаах амаргүй байсан. Хэрэв иж бүрэн гэрийг хадгална гэвэл орон сууцны айлд илүү жижиг амбаар хэрэгтэй, ачаад нүүнэ гэвэл бага оврын тэвштэй машин шаардлагатай. Гэтэл миний зохиосон гэрийг тагтан дээрээ хураагаад, экселд ачаад явчих боломжтой юм. Үүнд л гол ач холбогдол нь байгаа юм.

- Монгол гэрийн бүх хэрэглэлийг ямархуу байдлаар эвхэж жижигрүүлсэн бэ? Эвлүүлдэг тоглоом шиг салгаад угсрахад хэр хугацаа орох вэ?
- Гэрийн модыг эвхэгддэг болгож тохируулахад хамгийн хэцүү нь тооно байлаа. Үүнийг холбооны антениас санаа авч дугуйлдаг, буцаад хумигддаг байхаар тооцож хийсэн. Ханыг уртааш нь эвхэхээс гадна өндрөөшөө залгадаг болгож тайраад, унинуудыг углуургаар угсардаг байхаар зохицуулсан л даа. Бүгдийг нь салгаад уутанд хийхэд 50 кг ачаа болно. Буцаад угсарахад 20-30 минут л хангалттай. Анх өрхийнхөө хэрэгцээнд зорилуж нэг гэр хийгээд зун аялах зугаалах, хөдөө гадаа рашаан сувилалд явахдаа авч явдаг болсон. Жижиг машинтай ирээд яах ийхийн зуургүй гэр барьчихаар хүмүүс их гайхаж, сонирхдог юм байна лээ. Тэгж яваад анхны захиалагчаа олсон гэх үү дээ. Ер нь майхныг бодвол тохь тухтай, зай багтаамжтай, халуун хүйтнээ тохируулдаг болохоор авсан хүмүүс их ам сайтай байгаа.

- Зайтай гэснээс хэчнээн хүн багтах вэ? Дотор нь зуух тавиад гал түлж болох уу? Ялангуяа дээр өгүүлсэн эвхдэг зуухыг?
- Бололгүй яахав, дотор нь гал түлж цай хоол хийх, ойр зуурын тавилга тавьж болдгоороо майхантай зүйрлэхээргүй. Бага дөрвөн ханатын хэмжээтэй болохоор 10 хүн өлхөн багтана. Бас салхи шуурга, бороо шороонд тэсвэртэй юм байна лээ. Эвхдэг зуухыг дотор нь тавиад галж түлэх бүрэн боломжтой. Ер нь би цаашдаа эвхдэг гэр дотроо тохирох тавилга хийе гэж бодож байгаа. Зуух, жижигхэн хөөрхөн авдар гээд малчин айлд байдаг тавьцуудаар тохижуулчихвал гадна дотны хүмүүст ч сонирхолтой, уламжлалт монгол ахуйг бүрэн хадгалж чадна гэж бодож байгаа.

- Гэрийн бүрээс, дулаалга, хаалганы тухайд?
- Цагаан бүрээсийг ус нэвтэрдэггүй материалаар хийсэн. Ноосон даавуун давхар дулаалгатай. Бүгдийг нь угладаг маягаар оёсон нь барихад маш хялбар. Хаалгыг нь харин зузаан эсгийгээр уламжлалт сөхдөг хэлбэрээр шийдсэн нь зарим худалдан авагчид таалагдаагүй байна лээ. Хаалгаа модоор хийгээд, хаагаад цоожлоод явдаг болговол зүгээр юм гэсэн санал ирсэн. Голоороо нугастай ч юм уу, эвхэгддэг маягаар хийх санаагаа олчихсон байгаа, мөд хийгээд эхэлнэ. Ер нь эвхэгддэг гэдэг утгаараа анхдагч бүтээл болохоор алдаа оноо байхыг үгүйсгэхгүй. Тиймдээ ч би гэр авсан хүмүүстэйгээ байнга холбоотой байж ганц нэг юм нь эвдэрч хэмхэрвэл засч өгдөг, санаа оноог нь сонсож дараа дараагийн бүтээлдээ тусгаж сайжруулаад явахыг хичээдэг.

- Чанарын хувьд хэр бат бөх вэ?
- Насны баталгаа өгнө гээд хэлчихэд нэг их хилсдэхгүй байх /инээв/. Гэхдээ ус чийгнээс хол байлгаж, ариг гамтай хэрэглэхгүй бол мод, төмрөөр хийсэн хийсэн ямар ч эд мууддаг шүү дээ.

- Монгол гэрийг дотроо өрөө тасалгаатай байхаас эхлээд янз бүрээр хийсэн байсныг харж байсан. Харин эвхэгддэг гэрийг харж байгаагүй. Та анхлан зохиосон болохоор мэдээж оюуны өмчөө баталгаажуулж авсан байх?
- Шинэ бүтээлийн гэрчилгээгээ Оюуны өмчийн газраас авчихсан байгаа. Аялал зугаалгад илүү тохиромжтой болохоор “Аянчин” нэрээр бүртгүүлсэн. Гэрээ хийхийн тулд нэлээн ч юм судалсан, хүн хартай уулзсан. Угаасаа монгол гэрийг их сонирхож судалдаг болохоор хоббигоороо цаашаа улам сайжруулаад, боловсруулаад явна гэж бодож байгаа. Ер нь монгол гэр нүүдэлчин ахуйд нийцсэн хамгийн тохиромжтой сууц. Хубилай хааны үеэс гэр өртөө байгуулж улаа нэхдэг байсан нь яван явсаар орос хэлэнд юрта болж буусан гэх таамаглал байдаг юм билээ. Эвхдэг гэрийг маань зөвхөн зун гэлтгүй дулаалга нэмээд өвөл ч хэрэглэж болно.

- “Аянчин” гэр хэдий хугацаанд ямархуу өртгөөр босдог, бас ямар үнээр зарагддагийг хүмүүс сонирхох байх?
- Нэг гэр хийхэд 1-2 долоо хоног л хангалттай. Ажлын хөлс, материалын зардал, багахан ашиг шингээгээд 500 мянгаар зарж байгаа. Гол нь гэр маань эвхэгддэг болохоор материал маш их голдог. Яргүй, сайн чанарын модоор хийх ёстой. Ямар сайндаа модны зах дээр явж байгаад нэг эмэгтэйд “Яргүй мод, ясгүй мах гэж юу байсан юм” гэж зэмлүүлж байхав дээ. Модоо өөрөө тааруулж тохируулж бэлддэг, хаягдал их гарна. Хаягдлаар дээр дурдсан жижиг тавилга хийх санаа байгаа. Сандал зэргийг хааяа хийдэг л юм.

- Хүмүүсээс захиалга ер нь хэр ирж байна? Худалдан авагчид хэр сэтгэл хангалуун байна вэ? Нийт хэчнээн гэр хийчихээд байна вэ?
- Гэр авсан хүмүүс цаашаа танилдаа хэлэх маягаар захиалга нэлээн ирдэг болсон. Түүнээс биш би ямар нэг сурталчилгаа хийдэггүй. Авсан хүмүүс их сэтгэл хангалуун байгаа. Нэг анчин эр бүр “Аянчин” гэрийн ачаар амьдрал өөрчлөгдөөд байгаа. Урьд нь майхантай байхдаа дагжиж чичирч эхнэртэйгээ ярьдаг байсан чинь одоо галаа түлээд л додигор суудаг болсон гэж байна лээ. Бас зохиолч Д.Цэнддоо гуай худалдаж авснаасаа хойш аман реклам сайн хийж яваа сурагтай байна лээ. УИХ-ын Ж.Гүррагчаа, нийтлэлч Баабар гээд олны танил хүмүүс ч авч байгаа. Нэг хөгжилтэй юм ярихад Баабар эвхдэг гэрийн тухай нөхдөдөө “Дотор нь хүн босоогоороо явж болдог юм байна лээ” гэж ирээд ярьж л дээ. Д.Бадамдамдин гишүүн намханаар нь цаашлуулаад “Би юу? Чи юу” гэсэн чинь цаадах нь мөчөөгөө өгөхгүй “Үнэндээ бол үүдэн хийморийн ялгаа байхгүй шдээ” гэсэн байгаа юм. Ноёнхутагтын шүлгэн дээр “Үйл нь ирээд үхэхийн цагт үүдэн хийморийн ялгаа юу байхав” гэдэг шиг өндөр нам ялгаагүй гэсэн үг юм шиг байна лээ. Нэг үеэ бодоход ажилдаа гаршаад, дүү нараараа хүч нэмэгдүүлээд нэлээд хэдэн гэр хийчихээд байна. Энэ жил л гэхэд 20-30 гэр хийчихээд байгаа. Хүмүүс сэтгэл хангалуун байх нь надад урам зориг өгдөг.

- Гадны хүмүүс хэр сонирхож байна? Ер нь хэлбэр, хэмжээг нь өөрөөр хийлгэх захиалга ирж байна уу?
- Жуулчид сонирхож, захиалж байгаа. Нэг франц хүн нэгийг хийлгээд нутаг руугаа авч явсан. Очсон хойноо надтай холбогдож дахиад нэгийг захиалж байна лээ. Монгол судлаачид бас их сонирхдог. Хэмжээг нь арай томсгож, илүү багтаамжтай, жийпэнд ачаад явахаар хэмжээтэйг хэд хэдэн хүн захиалж хийлгэсэн. Томруулах тухайд асуудалгүй юм байна лээ. Харин жижигрүүлэхэд жаахан төвөгтэй. Нэг гадаад хүн ганц хүний гэр захиалсан нь тухайн үедээ санаанд багтаагүй болохоор хийж өгч чадаагүй, яахав мөлхөж ордог, жижиг хэмжээтэй хийж болно л доо. Гэхдээ нөгөө монгол гэрийн маань утга учир алдагдах болохоор би хүлээж аваагүй. Хэзээ монгол гэртээ хүн толгой бөхийж явдаг байлаа, уламжлалаа бодсон ч 4-өөс цөөн хүнийх болгож жижигрүүлэх зохимжгүй юм байна лээ. Цаашид цүнхэнд багтдаг “Аянчин” гэрээ брэнд болгоод, жуулчны бааз, дэлгүүрүүдтэй хамтарч ажиллах төлөвлөгөө бий. Гэхдээ давхар ажилладаг болохоор зав зай муутай, дээрээс нь анх сонирхлын журмаар эхэлсэн ажил маань бизнес болтлоо өргөжинө гэж бодоогүй байсан болохоор байр сав, багаж хэрэгслээс эхлээд бэрхшээлтэй асуудал байж л байна. Гэртээ нарны зай ашиглах, гэрийнхээ хананаас халдаг болгох, сэргээгдэх эрчим хүчээр гэрэлтүүлэх гээд дэвшилтэт технологиор баяжуулах санаанууд бий. Ер нь боломжийн хөрөнгө оруулагч олдвол гэрээ байгуулаад ажиллаж болмоор санагдаад байгаа.

- Эвхдэг гэрээрээ улсын чанартай үзэсгэлэн, шинэ бүтээлийн уралдаанд оролцож байв уу?
- Хоёр удаа үзэсгэлэнд оролцсон. Хоёр жилийн өмнө СТӨ-нд болсон үзэсгэлэнгийн үеэр хүмүүс нэлээд сонирхож, “Дөрвөн ханатай гэр хоёрхон цүнхэнд багтчихаж байгаа юмуу” гээд гайхаж байсан. Дараа нь Төв аймагт болсон “Нэг суурин-нэг бүтээгдэхүүн” үзэсгэлэнгээс шилдэг бүтээлийн цом хүртэж байлаа. “Аянчин” гэрээ аавынхаа дурсгалд зориулж хийсэн болохоор Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын музейд нэгийг хийж бэлэглэнэ гэж бодож байгаа. Дархан Даваагийн хүүгийнх нь хийсэн эвхдэг гэр музейд нь байвал нутаг усныхан нь баярлах байх.

- Танд патентыг нь авчихаад хэрэглээнд гаргаж амжаагүй өөр бүтээл байгаа юу?
- 90-ээд оны эхээр бие засах өрөөний автомат унтраалга хийж, патентжуулсан. Гурван настай хүү маань унтраалганд хүрэхгүй, ОО-д орохдоо заавал хүнээр асаалгаж унтраалгадаг байснаас өөрөө асч унтардаг гэрэлтэй болгох санаа төрсөн. Ийм зарчмаар ажилладаг, өндөр үнэтэй автомат мэдрэгчийг бодвол минийх гарын доорх материал ашигласан, хаана ч хэрэглэчихээр энгийн бүтэцтэй байснаараа онцогтой болсон. Үүнд миний мэргэжил, электроникийн талаарх мэдлэг тус болсон. Бас уснаас устөрөгч ялгаруулах замаар гал гаргаж болох оролдлого амжилттай болсон. Энэ хэдийгээр оросууд түрүүлээд олчихсон, шинэ санаа биш боловч манай нөхцөлд, аяны зориулалтаар ашиглах бичил төхөөрөмж бүтээх нь шинэлэг зүйл юм. Би үүнийг даруй хийнэ гэж бодож байгаа. Усаар гал түлж цай чанаж болно гээд бодохоор цахилгаан хэмнэхээс эхлээд олон давуу талтай. Ялгарч буй дулаан нь өндөр температурынх болохоор төмөр гагнасан ч болно. Гэхдээ аюулгүй байдлыг бодолцох ёстой. Үүнээс гадна ажлынхаа шугамаар, тагнуулын чиглэлийн ганц хоёр юм шинээр санаачилж, хэрэглээнд нэвтрүүлсэн л дээ. Даанч мэргэжлийн нууцтай холбоотой болохоор дэлгэрэнгүй ярьж болохгүй байна.

- Цаашдаа бизнес тань амжилттай байгаад мод эвлүүлж мужаан дархан хийх, мэргэжлээрээ ажиллах хоёрын нэгийг нь сонгох болбол Та яах вэ?- Мэдээж хоббигоо дагана. Цэргийнхэн эрт тэтгэвэрт гардаг болохоор надад ажил мэргэжлээ орхиод сүйд болох юм байхгүй. Тэгээд ч шинэ модны холтос, зоргодос үнэртсэн мужааны өрөөндөө ажиллах нь ачаалал болохоосоо амралт болдог. Ер нь модны ажил хүнийг их тайвшруулж, эрч хүч өгдөг шүү дээ. Алт мөнгөний дархан ч бас адилхан. Хамаг ур ухаанаа шингээгээд нарийн хийц урлаж байхдаа орчлонгоос тасарчихсан байдаг гэж аав мааньярьдаг байлаа. Энэ үед нь орж ирсэн хүний инерги бүтээлд нь шууд тусдаг болохоор дархчуул маш мэдрэмтгий улс гэх юм байна лээ. Сайхан сэтгэлтэй хүн орж ирвэл хээ нь сайн цутгагддаг, муу санасан хүн орж ирвэл эдэнд нь ан цав үүсдэг гээд нарийн яривал сонирхолтой юм их байдаг.

- Ер нь Та гар урлал, техникт сонирхолтойгоос гадна өөр ямар хоббитой хүн бэ?
- Аав, ээжийн талынхан аль аль нь техник сэтгэлгээ сайтай, тэр үедээ анхны жолооч, засварчин явсан улс байна лээ. Ээжийн талын нэг хүн анхны хэдэн онгоцны нисэгчдийн нэг, харамсалтай нь дайнаас эргэж ирээгүй гэсэн. Ер нь би ямар нэг юмыг шинээр хийхсэн гэж байнга л бодож хорхойсч явдаг. Монгол инженерүүд, хувь хүмүүсийн гар, ур ухаанаар бүтсэн юмыг их сонирхож судалдаг. Оюутан байхдаа Өмнөговьд нэг өвгөн биотехнологийн урвалаар түлш хийсэн байсныг нь дууриаж хийж үзэж байлаа. Манай аавын багш нь Монхооног гээд алдартай уран дархан хүн байсан гэсэн. Тухайн үедээ /1930-1940 онд/ төмөр савыг пааландсан, орос цэргүүдийн хаясан манвэлиэр буу хийсэн, 12 түлхүүртэй цоож урласан гээд аав маань олон сонирхолтой түүх ярьдаг байлаа. Тэр хүний тухай сонсч, аавынхаа дархны ажилд ойр өссөн болохоор би өөрийн эрхгүй ийм хоббитой болчихсон. Бас далд ухамсар, гипноз, ховсдохуйн ухааныг их сонирхдог. Хүн далд мэдрэхүй дээрээ тулгуурлаад өнгөрснөөрөө болон ирээдүйгээрээ аялах боломжтой, үүнийг туршиж нотлох оролдлого хийдэг, нэг талаараа нэлээн “сонин” хүн дээ. /инээв/

- Ярилцсан Танд баярлалаа. Амжилт хүсье.


Жич: Энэ ярилцлага "Зөвлөх зөгий" сэтгүүл, "Монцамэ"-ийн хэвлэлүүдээр нийтлэгдсэн.

2007/12/05

Ч.УРТНАСАН: ДОХ-оос сэргийлэх хоёр төрлийн “вакцин” байна


Мэдээж аливаа юмыг албаны хүнээс, эх сурвалжаас нь сонсох илүү үнэмшилтэй агаад ашигтай байдаг. Гэвч хүн болгонд ийм боломж ховор. Ажлын шаардлагаар уулзсан, ярилцсан, бичил тодруулга авсан зүйлүүдээ оруулах "Би асууя-Та хариул" ангилал нээлээ. Эхний удаа Дэлхий нийтээр ДОХ-той тэмцэх өдрөөр ХӨСҮТ-ийн ДОХ/БЗДХ кабинетийн Тандалт судалгааны албаны дарга Ч.Уртнасангаас “ХДХВ/ДОХ ба хэвлэл мэдээлэл” үндэсний семинарт оролцох үеэр нь цөөн асуултад хариулт авснаа энд сийрүүлэв.
Idea: -ХДХВ/ДОХ-ын вирусээр халдварласан хүмүүсийн талаар сүүлийн үеийн бодит мэдээллийг өгнө үү?
Ч.У:- Хамгийн сүүлд илрээд байгаа хоёр тохиолдлыг оролцуулаад манай улсад нийт 37 тохиолдол илэрчихээд байна. Сүүлийн хоёр тохиолдлыг давтан шинжилгээнд хамруулах, хавьтагчийг тогтоох гээд тодруулах зүйл байгаа учраас одоохондоо дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх боломжгүй. Өмнөх 35 тохиолдлын тухайд 26 нь ХДХВ-ын халдвар тээж байна. Таван хүн ДОХ-ын шатандаа шилжээд байгаа ба дөрвөн хүн ДОХ-оор нас барчихаад байна. Дашрамд онцлоход ХДХВ, ДОХ-ын ялгааг манайхан сайн ойлгож ялгаж салгаж сурмаар байна.
Idea:- Сүүлийн үед ойр ойрхон ХДХВ-ын халдвар бүртгэгдэх боллоо. Энэ нь тархалт ихсээд байна уу, эсвэл иргэд сайн дураараа шинжилгээ өгөх нь нэмэгдсэн гэсэн үг үү?
Ч.У:- Аль алиныг нь хэлмээр байна. Манайхан нэг үеэ бодоход тохиолдлын бэлгийн харьцаанд хамгаалалтгүй орсон, халдвар авсан байж болзошгүй гэсэн эргэлзээ төрвөл эмнэлэг зүглэдэг болж байна. Мөн шинээр гэрлэгсэд, жирэмсэн эхчүүд, гадаадад удаан хугацаагаар амьдрах хүмүүсээс заавал шинжилгээнд хамрагдахыг шаардаж байгаатай холбоотой. Нөгөө талаар халдвар тархах эрсдэл үнэхээр ихэсч байна. Монголд 19 мянган биеэ үнэлэгч байдаг, тэд өдөрт 2-6 удаа бэлгийн хавьталд ордог гэвэл өдөрт 36-114 мянган хүн бэлгийн хавьталд орж байна гэсэн үг. Үүнийг сар, жилээр үржүүлбэл хэчнээн өндөр тоо гарах билээ.
Idea:- Биеэ үнэлэгчдийг албан ёсоор үзлэг шинжилгээнд хамруулсан уу? Ер нь тэдэнд халдвар авахгүй, бусдад тархаахгүй гэх баталгаа хэр байдаг вэ?
Ч.У:- Энэ чиглэлээр ажилладаг байгууллагууд тэднийг нэг бус удаа шинжилгээнд хамруулсан. Мэдээж бүгдийг нь хамарч чаддаггүй. Гэхдээ ихэнх нь бэлгэвч хэрэглэх ёстой гэдгээ мэддэг, авч явдаг юм байна лээ. Гэвч цаг дээрээ яаж байгааг нь хэлэхэд хэцүү юм. Тэдний ярьснаар үйлчлүүлж байгаа хүмүүссийн олонх нь бэлгэвч хэрэглэхээс татгалздаг, ихэвчлэн согтуу байдаг гэсэн. Судалгаанаас үзэхэд залуучуудын 25, биеэ үнэлэгчдийн 50, ижил хүйстнүүдийн 40 хувь нь л байнга бэлгэвч хэрэглэж байна. Цаана нь архидан согтуурагчид болон шоронд хоригдож байгаа хүмүүс огт бэлгэвч хэрэглэдэггүй. Тэднээс өдөрт хэчнээн хүн бэлгийн хавьталд орж байгааг хэлэхийн аргагүй. Ер нь ХДХВ/ДОХ бол зөвхөн биеэ үнэлэгчдийн юмуу эсвэл ижил хүйстнүүдийн өвчин биш гэдгийг хүн бүр ойлгох хэрэгтэй байна.
Idea:- Халдвартай 35 хүний дийлэнх нь ижил хүйстэн болохоор хүмүүс тэгж ойлгодог байх?
Ч.У:- Хэдийгээр тэдний 21 нь ижил хүйстэн, зургаа нь биеэ үнэлэгч боловч найман хүн албан ёсны гэр бүлтэй, 20-45 насны, ихэнх нь дээд боловсролтой хүмүүс байсан шүү дээ. Бүгд л хамгаалалтгүй бэлгийн хавьтлаар халдвар авсан. Тэгэхээр энэ өвчин надад ч, танд ч халдаж болно. Гол нь өвчнөөс сэргийлэх хангалттай мэдлэгтэй, халаасандаа үргэлж бэлгэвчтэй явах нь өвчнөөс сэргийлэх хоёр “вакцин” юм шүү.
Idea:- Манай улс цөөхөн хүн амтай болохоор нэг удаагийн бүрэн үзлэг шинжилгээнд бүх иргэнээ хамруулж тархалтыг зогсоож болно гэж зарим хүн ярьдаг. Энэ хэр боломжтой вэ?
Ч.У:- Тоног төхөөрөмжийн хувьд болох л байх. Манай төв гэхэд л ХДХВ-ын CD4 вирус тоолдог маш үнэтэй төхөөрөмжтэй болсон. Орон нутагт ч гэсэн халдвар илрүүлж байна. ЭМЯ-наас хэрэгжүүлж байгаа “Эрүүл Монгол хүн” хөтөлбөр цаагуураа ХДХВ-г илрүүлэх гэсэн давхар зорилго агуулж байгаа. Гэвч ХДХВ гэдэг чинь өөрөө тодорхой нэг өвчин биш, хүний дархлалын системийг устгадаг вирус болохоор хүний биед харилцан адилгүй илэрдэг. Эхний шинжилгээгээр халдваргүй гарсан хүн дараагийнхаар халдвартай гарч болно. Зарим хүнийнх 3-4 жил цонх үедээ явж болно. Тэмбүү, заг хүйтэн шиг нэг удаагийн шинжилгээгээр бүрэн илрүүлж, эмчилж болохгүйд гол учир байгаа юм. Тэгээд ч нэг удаа бүх хүнээ хамруулаад илрүүллээ гэхэд халдвар тээгчийн нэр төрийг хамгаалах, ялгаварлан гадуурхалтаас ангид байлгах, байнгын эрчимт эмчилгээ хийх гээд дагалдах нөхцөл байдал манайд хараахан бүрэлдээгүй байна. Бас хоёр хөршид маань халдвар тээгчид яаж өсч байгааг хүн болгон мэдэхэд илүүдэхгүй болов уу.
Idea:- Халдвар ердөө гуравхан замаар тархдаг. Гэвч хүмүүсийн дунд шүдний чигчлүүр, хаалганы бариул зэргээр тархах юм шиг айдас байсаар байдаг?
Ч.У:- Миний өгүүлсэн 1-р "вакцин" бол мэдлэг. ХДХВ-ын халдвар ердөө бэлгийн замаар, цусаар, эхээс урагт хөхний сүүгээр л дамжина. Өөр зүйлээр халдах боломжгүй, гадаад орчинд тэсвэргүй, бусад халдвартай харьцуулахад хамгийн “арчаагүй” вирус. Одоохондоо манайд цус, ариутгаагүй зүү тариураар халдварласан тохиолдол гараагүй. Гэхдээ хүн болгон үүнийг анхаарч сэрэмжлэх хэрэгтэй. Халдах зам нь ийм тодорхой байхад хоосон айдас тээх шаардлагагүй. Халдвартай хүнтэй нэг насаараа хамт амьдарсан ч халдвар авахгүй байж болно гэдгийг би мөн ч их ярих юм даа.
Idea:- ХДХВ/ДОХ-оос сэргийлэх хууль эрхзүйн орчин манай улсад хэр хангалттай байдаг вэ?
Ч.У:- Ер нь ганц ХДХВ ч биш бэлгийн замаар тархах өвчинтэй холбоотой хууль эрхзүйн орчин манайд маш хангалтгүй. Байгаа нэгд нь хэрэгжих боломжгүй заалтууд олон байна. Тухайлбал Садар самуунтай тэмцэх тухай хуульд биеэ үнэлэхийг хуулиар хорьдог. Хууль зөрчсөн тохиолдолд торгох, баривчлах арга хэмжээ авах ёстой. Гэтэл манайд биеэ үнэлэгчид байсаар, тэднийг үйлчилгээ явуулахад нь зориулагдсан байр сав баригдсаар байгааг бид бүгд мэдэж байгаа. Зөвхөн нийслэлд л гэхэд 20 орчим мянган хүн биеэ үнэлдэг, 5000 гаруй жижиг зочид буудал, баар, саун массаж байдаг гээд бодохоор энэ хууль хэрэгжих ямар ч үндэс алга. Бас Эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуульд БЗДХ-ийг эрүүл мэндийн даатгалаар эмчилдэггүй. Иргэн өөрөө төлбөрөө төлж эмчлүүлэх ёстой. Энэ нь энэ өвчнийг газар авах бас нэг шалтгаан болж байна. Бэлгийн замын өвчин туслаа гэхэд хүн бүр шинжилгээ өгөх, эм эмчилгээний төлбөр төлөх чадвартай биш шүү дээ. Бас Төсвийн байгууллагын удирдлага санхүүжилтын тухайд хуульд хүнийг өвчлөхөөс нь урьдчилан сэргийлэх биш, өвчилсөн хойно нь эмчлэх зардал тусгадаг гээд олон зүйл дурдаж болно.
Idea:- Эцэст нь сонирхоход ХДХВ-тэй хүмүүс халдвараа бусдад халдаахгүй байгаа гэдгийг яаж хянаж байгаа вэ? Ихэнх нь гэр бүлгүй хүмүүс гэж та дээр хэлсэн?
Ч.У: - Халдвартай хүмүүс манай эмнэлгийн хяналтанд байнга үзүүлж харуулдаг. Гэхдээ бид бүгдийг нь хаа явсан газар нь дагах юмуу эсвэл дурандаад сууж байна гэж байхгүй. Харин халдвартайгаа мэдэж байгаа мөртлөө бусдад санаатай халдаасан тохиолдолд хуулийн хариуцлага хүлээнэ гэдгийг тэдэнд ойлгуулж хэлж өгөх ёстой. Хэн ч гэсэн халдвар аваад шаналж байгаа дээрээ хуулийн хариуцлага хүлээхийг хүсэхгүй шүү дээ. Тэр хүмүүсийг хянаж цагдахаас илүү бусад хүнд өөрсдийгөө хамгаалах хангалттай мэдлэг олгох, зөв зан үйл төлөвшүүлэх, сайн дураар шинжилгээнд хамруулах зэрэг нь бидэнд хамгийн хэцүү ажил болоод байна. ОУБ-ын аргачлалаар бодоход нэг халдвар тээгчийн цаана 50-200 хүн бий гэдэг. Тэгэхээр манай улсад 7000 гаруй халдвартай, түүнийгээ мэдэхгүй, эсвэл халдвар авах өндөр эрсдэлтэй хүн байна гэсэн үг.

Idea:- Баярлалаа.