Showing posts with label Нийтлэлийн оронд. Show all posts
Showing posts with label Нийтлэлийн оронд. Show all posts

2011/01/04

Мартагнуулахгүй байх мянган арга

/егөө нийтлэл/
Шинэ мянганы хоёр дахь аравны анхдугаар оны ажлын долоо хоног эхэллээ. Сонгодог тооллоор биш сонгуулийн утгаар нь харвал энэ чинь манайхны хувьд алдахын аргагүй алтан жил шүү дээ. Ялангуяа энхрий хайрт эрхэм улстөрчид маань тойргоо гэнэт санаж, тойглож торддог ид үе. Гурван жил гуларснаа цайруулах гэж гурил будаахан барьж гүйх хариуцлагатай мөчүүд.

Тиймээс энэ “өндөр” жилийг хэрхэн ашиглах, сонгогчдынхоо алдарсан итгэлийг сэргээж, сонгууль хүртэл анхаарлынх нь төвөөс арчигдчихгүй байх хэд гурван зөвлөмж хэлхмээр санагдлаа. Ер нь бол надтай, надгүй эхэлчихсэн байгаа л даа. Наад зах нь байгаа ганц парламентын танхимаа тайз болгож, товойж тодрохын тулд цусгүй тулж, дэглэлтгүй жүжиглэдэг хүн борооны дараах мөөг шиг олширч байна. “Айл бүхэнд бөө” үндэсний хөтөлбөр хажууд нь юу ч биш. Мань гишүүд ямар ч асуудал хэлэлцсэн аль болох чанга дуугаар “ард түмэн” гэдэг үгийг олонтаа давтаж, цээжээ дэлдэх үндсэн ганц аргатай. Хэдий чинээ “ард түмэн хохирч байна”, “муусайн хужаа гаралтай хулгайчууд” гэж орилж хашгирч, харааж загнана, төдий чинээ телевизийн дуранд өртөж, ард түмэндээ амьд мэнд яваагаа мэдрүүлэх боломж олдоно. Түүнээс биш улс оронд хэрэгтэй юм ярьж байна уу үгүй юу, бодлого шийдвэр бодит амьдралд ач тусаа өгөх үү үгүй юү гэдэг юу нь сонин байхав. Яавал дахин сонгогдох вэ гэсэн амин чухал асуудал тулчихаад байхад юун тийм дэмий юманд цагаа үрж, биеэ чилээх...

За тэгээд, “нөлөөтэй нэгэн рүү ноцох” тактик бол санаа нь хуучирсан ч саваа нь байгаа онодог л эд. Тээр жил хэрүүлч заргачаар имиж бүрдүүлэх хүсэлтэй нэг гишүүн хэнхэг егзөгөөрөө алдартай нэгэн сайд руу ноцож ноолсны хүчинд овоо нэрд гараад авсан. Дараахан нь “тагнуулч гүтгэгч хоёр”-ын тас тэврэлдэн золгож байгаа зураг хэвлэлийн хуудсуудыг хэсэгтээ чимэх шив. Тэрнээс хойш энэ аргыг “гүндалайдах” гэдэг болсон бөгөөд нэлээн хэдэн улстөрч хэрэглээд ашиг шимийг нь хүртээд байгаа. Араас нь “сангарагчаадах”, “шинэбаярдах” гэх мэт үр дүнтэй, өргөн далайцтай аргууд ч гарч ирсээр.

Эдгээрээс “шинэбаярдах” хэмээх шинэ үзэгдэл илүүтэй моодонд орж байна. “Хамаг Монголын амьдралыг хулгайлагчдын сүлжээг устгах тунхаг” гаргаж, Монгол орноо авлигач бирдүүдээс ангижруулахаар зориг шулуудсан Дорнодын халуун цуст буриад хөвүүнийг өнөөдөр гудамжны нохой ч андахгүй болсон. Хүчгүй, хүчтэй хоёр тулалдвал хүмүүс хүссэн хүсээгүй хүчгүйнх нь талд ордог. Энэ зүй тогтлыг чадмаг ашигласан манай гишүүн урьд нь хэн ч танихгүй нэгэн байсан бол МАН-ын зардлаар хэдхэн сарын дотор олны танил, од түшээ болж орхив. Амжилтад нь атаархаж хорссон эргэн тойрныхон нь одоо зөв ч бай, буруу ч бай аливаа юмны цөөнх болохыг хичээх болсон бөгөөд юм л бол “бууриа сахиж үлдэнэ” гээд цахдаад хэвтчих жишээтэй.

Цаашлаад нам нэгтнээ ч юм уу, нутаг нэгтнээ огцруулах өргөх бичиг энэ тэр үйлдэж, ийш тийш нь илгээвэл их л шударга, зөв хүн болж харагддаг юм билээ. Гэхдээ мэдээж хэн ч биш нэгнийг бус аль болох алдар нь түгж яваа, хийсэн юмтай хэлэх үгтэй хүнийг онилдог юм шүү. Шалтаг шалтгаан нь ямар ч байж болно. “Багахан шиг хамраа сөхөөрэй, хариуцлага тооцно шүү” гэж Д.Зоригт сайдыг заналхийлээд байгаа харьяа нэгт, хацар гоо гишүүнийг харсан ч.

Заавал ингэж асуудлыг хүндрүүлэх албагүй л дээ. Арай хөнгөхөн, авсаархан аргууд бас байж л байна. Захаас нь хэлэхэд “зангиагүй уулзалт”-ын зүсийг жаахан хувиргаад нэр хүндээ өргөж болж байна. Сар шинэ дөхөж байгааг хэлэх үү, “дээлтэй уулзалт”, “хөөрөгтэй яриа” юу эс байж болохов. Эсвэл эсрэгээрээ, цамцгүй, өмдгүй уулзалт ч хийж болох юм. Сайхан хээ шаагүй, билэг танхай монгол эр л байгаа биз. Ийм хүнд чинь итгэл үзүүлэхэд болохгүй нь юу байх вэ дээ. Улс төрийн зориг гэдэг чинь хувь хүний зүрх сэтгэлээс ихээхэн хамаардаг биз дээ.

Саяхан нэг гишүүн сэтгүүлчдийг гэртээ цуглуулаад эхнэрээрээ хоол хийлгэж дайлсан сурагтай байна лээ. Телевизийн хэдэд микрофоных нь оронд шүүр бариулж гэрээ цэвэрлүүлж ч болох юм. Тэгвэл бас л хөөрхөн менежмэнт. Нэр хүндээ өсгөхийн тулд шинэлэг юм сэдэж, тэр хэрээр сэтгүүлчид, ард түмэн чинь дэмжинэ шүү дээ.

Ерөнхийлөгч маань хоёр оны заагт стакантай сүү барьж, айл болгоны хоймор залрана лээ. Та ч бас юугаараа дутах вэ, хултай айраг тэврээд суваг болгоноор зэрэг гарч болох юм. Илүү уламжлал үнэртүүлсэн, үндсэрхэг харагдана уу л гэхээс муудахгүй. Тэгээд “үүнээс цааш миний урдах тагшинд зөвхөн айраг л байна” гэж мэдэгдэл хийгээд л. Архидалтыг бууруулахын тулд юу хийвэл зохилтой, өмнөх жилүүдийн үр дүн, алдаа оноо юу байна гэж толгойгоо гашилгаснаас л хамаагүй дээр.

Удахгүй сар шинийн баяр болно. Обама талархлын баяраар цацагт хяруул өршөөж оноо авсан бол та битүүний орой ууцны хонийг суллаж, бэлчээрт нь тавин, ямар их энэрэнгүй хүн болохоо харуулж болно. Эсвэл Чилийн Ерөнхийлөгчөөс санаа авч Налайхын уурхай дээр очиж, нүүрсчдийг нүхнээс улаан гараараа татаж гаргаж болно, ор хүрэлцэхгүй байгаа төрөх тасагт очиж хувийнхаа зардлаар хандивласан орон дээрээ хүүхэд эх барьж авсан ч яадаг юм, нэр хүнд л өсч байвал.

Өөр нэг шинэлэг атлаа ухаалаг арга байна аа. Хүн бүхний анхаарахаас аргагүй сэдвээр Ерөнхий сайдад асуулга тавих. “Улаанбаатар яг хэзээ утаанаас салах вэ”, “Хүн болгоныг сая төгрөгийн цалинтай болгоход юу нь болохгүй байна”, “Үгүй тэр 1,5 саяаа шинийн нэгэнд бөөнөөр нь өгчихье л дөө” гэх мэт. Ард түмнээ бодсон хурц хурц асуулга тавиад л, хариуг нь аль болох ойр ойрхон нэхэх нь ашигтай. Ингэхдээ хэвлэлийнхэн хэр олон байгааг бодолцох нь зөв шүү. Камер луу эгцэлж харж байгаад эр хонгор дуугаар “Муусайн юмнууд ард түмний баялгийг хувааж идэх гэж улайраад асуулгад ч хариу өгөх завгүй байна. Би уул нь ийм юм асуусан юм, үүнийг л эн түрүүнд шийдмээр байх юм” гэж үнэн голоосоо бухимдсан царай гаргах хэрэгтэй.

Румыны нэг сэтгүүлч парламентын ордны дээд асраас эрх баригчдын ширээ рүү үсэрсэн явдал оны өмнөхөн гарсан. Танд ч бас энэ санааг овжиноор ашиглах нь нээлттэй. Гэхдээ өөрөө тэр ширээн дээр сууж байгаа гэдгээ санаарай. Тиймээс сэтгүүлчид рүү дүүлдэг ч юм уу, монгол хөрсөн дээр нутагшуулах нэг арга бодоорой. Гутал хувцсаа тайлж шидэж онигоо болов оо, тэр чинь аль уржнангийн сенсаац шүү.

Энэ мэтээр улстөрчийн зориг гаргаж чадвал эхэлж санаачилж хийсэн эрхэм гишүүн од болох арга хэрэгсэл бишгүй л байна даг. Хамгийн гол нь, зохиож байгаа ажил чинь таныг аль болох эх оронч харагдуулах, нэрэн дээрээ ач холбогдол өгсөн л байх ёстой. Түүнээс биш агуулга нь юу байх нь чухал биш. Угаасаа хувийн тоглолт гэдэг чинь өөрийгөө тодотгох л үндсэн зорилготой болохоос үр дүн энэ тэр бол жижиг асуудал.
За ингээд, архаг болон шинэхэн улстөрчиддөө амжуулж дуусгах олон ажилд нь амжилт хүсч, арвижин нэмэгдэх ашиг орлогод нь даллага нэмж, дараа жилийн сонгуулиар дахин сонгогдохын өлзийтэй ерөөл дэвшүүлье ээ.

2010/12/03

Манайх гэдэг айл...

Манайх гэдэг айл хойтон жилийн өрхийн төсвөө батлах гэж золтой л муу умгар бор гэрээ тараагаад тавьчихгүй. Жилийн жилд л ингэж хэрүүл шуугиан дунд хэдэн тоо шидэлцэж, уйлах нь уйлж, дуулах нь дуулсаар бүр дасал болж дээ. Батлагдангуут анаж байгаад араас нь чулуу нүүлгэж, хэн нь илүү "гэр оронч"-оо харуулах арцалдаан ч жам ёсоороо өрнөж байна.

Ирэх жил талхандаа ямар хольц түрхэхээс эхлээд хэн юу идэж уух, өмсөж хэрэглэх, гэртээ шинээр юу авах, тэр нь яаж ашгаа өгөх, эвдэрч хэмхэрснээ хэрхэн засч тордох болон ойр хавьдаа зарим нэг зам харгуй тавих гээд айл гэрийн амин чухал асуудлыг шийддэг болохоор арга ч үгүй биз. Гэхдээ олох, зарахаа ингэж сүр дуулиантай хэлэлцдэгээрээ бол манайх хэдийнэ баяжиж хөлжөөд үүднээсээ эхлээд өнгө зүсээрээ гайхагддаг баймаар. Гэтэл боддог тооцоо нэмэгдэх тусах бодит амьдрал маань уруудаад л байх юм, хачирхалтай.

Уул нь ч манайх тэгтлээ яахаа алдчихсан, ядуу тарчиг айл биш л дээ. Хөл доор маань баргийн бодь хүний шуналыг хөдөлгөх байгалийн баялаг бий. Бас өрхийнхөө гишүүдээсээ хэдэн зуу дахин илүү толгой мал, өргөн уудам газар байгаа. Баялгаа зарж олсон мөнгөөрөө орон гэрээ өөд нь татаж, хүүхдүүдээ боловсролтой, эрүүл, бас ажилтай байлгаж, үлдсэнийг нь хуримтлуулаад, маргаашийнхаа төлөө зарцуулаад явбал ингэж олны доог тохуу болоод байхаар ч хүмүүс биш. Гэвч аавын маань хэлээд, хийгээд байгаа бүхэн нэг л биш ээ. “Олсоноо иднэ, олоогүйгээ ч иднэ” гээд дайраад байх юм. Уг нь хуримтлал үүсгэхийн тулд олдог зардагаа тэнцүүлж, болж өгвөл орлогоо ахиулж, зарлагаа хумих ёстой биз дээ.

Өрх гэрийг өөд татах бүтээн байгуулалт нэрээр байнга өчнөөн мөнгө зарлагддаг ч энэ гээд харуулчих тоймтой юм бараг үлддэггүй. Хөл хөөрцөг болж оёсон бүрээсээ дахиж цойлдох, эсвэл тендер зарлаж, бөөн урьдчилгаа төлж байж хийлгэсэн гэрийн модоо засч сэлбэх төдийхөнд л дуусчихна. Дараа жил нь дахиад л энэ ажлаа үргэлжлүүлнэ, ийм ч мөнгө, тийм ч зээл хэрэгтэй гэсээр байтал нийт орлогын нэлээд хувь нь явчихна. Зураг төсөлгүй ажилд мөнгө шийдсэн ч байх шиг.

Бас хүүхдүүдээ ажил хийж сургахын оронд аманд нь хоол халбагадаж өгөх нь илүү хүнлэг ч гэж бодно. Хэрдээ хийгээд байгаа хэдийгээ адлаад, амаа хөдөлгөж алгаа тосохоос өөрөөр гийгүүлэхгүй байгаа хэсгээ тордоод байхаар хэн алганы амт үзэн барин ажил хийхийг хүсэх вэ дээ. Энэ жил бүр олдог орлогынхоо дөрөвний нэгийг хүүхдүүддээ тарааж өгөхөөр болчихлоо. Сар бүр бидний халаас руу 21 мянган төгрөг шургуулахын тулд нэг компанитай гэрээ хийх юм даг уу даа. Тэгээд сахалтай хошуугаа дэвсэж, сайртай өвдгөө сөгдөж байгаад ч болов тэр гэрээндээ хүүхдүүддээ амласан мөнгөө тусгуулах юм гэнэ. Нөгөө компани ч үүнийг мэдэж байгаа болохоор ааваас юу ч нэхсэн тэдний дур. “Алтан нарыг аргамжаад аваад ир” гэвэл аав явахаас өөр аргагүй. “Авдран дахь алтыг чинь авааль гэргийтэй чинь хамт авъя” гэсэн ч татгалздаг арга байхгүй.

Учир нь аав гэр дотроо эрх мэдэлтэй болохын тулд бидэнд баруун солгойгүй мөнгө өгч, бага томгүй халамжилж хайцаална гээд амалчихсан. Том ах уул нь сүрхий эсэргүүцэж арай өөр юм ярьж байсан ч албан тушаалын бялуунд нам дарагдаад, баруун суган доогуур нь бат шургачихсан. Одоо тэд бие биедээ дургүй ч хүссэн хүсээгүй тоотой хүснэгтэд толгой холбож, тостой тогоонд хошуу холбож яваа. Тэд орж ирээгүй мөнгийг тарааж, төрөөгүй хүүхдийн хоолноос хумслах мэргэн санаагаа “Ирээдүйгээс зээлэх их аян” хэмээн нэрлэчихээд буй. Ер нь манайхны хамгийн чаддаг ажил нь элдэв чамин нэр томьёо бодож олоод оноож өгөх юм шүү дээ. Сүүлдээ нэг мундаг онол зохиочихсон ч байх шиг. “Зарлага нь орлогоосоо ямагт давж байдаг улс төрийн үзэгдлийг улсын төсөв гэнэ...” гэнэ үү.

Төсөв нь түнтийх тусам түрүүвч нь шолхойгоод байгаа болохоор манайхыг бусад айхтар айлууд өрөвдөнгүй харцаар хараад байдаг юм. Хараад зогсохгүй хааяа сэтгэл гаргаж, зөвлөгөө өгнө. Энэ удаа ч гэсэн танай гэрийн зарлага хэт данхайгаад, олох орлого чинь баталгаагүй болоод байна. Хэрээ мэдэж зарлагаа нэмэхгүй бол багана чинь нурж, бат аргамж чинь тасрах нь байна шүү гээд байхад л гүрийсээр байгаад түүхэндээ байхгүй өндөр алдагдалтай төсөв баталж орхив. Одоо он гарангуут үүнийгээ дахин тодотгох яриа ч байна. Бодвол энэ ажилдаа бас л нэг гоё нэр олж өгөх биз. “Цоорхой цойлдох их аян” ч гэдэг юм уу.

Уул нь манайх гайгүй ардчилсан айл л даа, зарим нэгэнтэй харьцуулахад. Мөнгөө цуглуулаад буцаагаад зарах эрхийг аавд өгөх үү, ахад өгөх үү, эсвэл ээж эзэмших үү гэдгийг дөрвөн жилд нэг удаа санал хурааж шийддэг. Гэтэл хэн ч бай тэр хугацаа ойртох тусам ааш зан нь хувирч, авир нь дэндээд, байтлаасаа бүр тэвдэж өвдөхдөө хэрэглэхээр хадгалдаг хуримтлал руу гар дүрдэг болов. Түүгээр амласан дутуугаа аргалж, ажил хийсэн болж харагдахын тулд үрэн таран хийгээд тавьчихна. Нэхэл дагал болоод ч нэмэргүй, албархаг хэдэн үгээр ам таглаж орхино. “Өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад ДНБ тэд, хэрэглээний сагсанд дахь бараа бүтээгдэхүүний жин тэдээр өсчээ” гэх буюу “бодлогын хүүг нэмсээр үр дүнгийн үзүүлэлт сайжрав, эдийн засаг өсч хөрөнгө оруулалтын хүрээ тэлэв...” гэх мэтээр өөрсдөө ч бараг ойлгодог юм уу гэмээр өвөрмөц сонин хэлээр ярилцана. Эсвэл сугалсан, халаасласнаа далдлах гэсэндээ зориуд тэгж хүүхдүүдээсээ нууж “парольддог” ч юм уу, бүү мэд.

Бид ч гэсэндээ, анх амлаж байхад нь дуртай царайлж, дуу шуу болоогүй мөртлөө одоо аавынхаа алсын хараагүй, үрэлгэн тэнэгийг гайхаж сууна. Хэлсэн тооноосоо хэт бага болохоор л авахгүй гэж цааргалж байгаа болохоос биш мөнгөнд дургүй хэн байхав. Гэхдээ л, аав маань арай илүү ухаалаг байсан бол баялгаа барьцаалж хүүхэд болгондоо долоон шил архины мөнгө өгч байснаас, нийлүүлээд нэг том ажлын байр барьчихаж болох л байсан. Бид нарт амьдралд хүрэлцэх цалинтай, боломжийн ажлын байр хамгаас хэрэгтэй гэдэг өрхийн тэргүүн мэдэхийн дээдээр мэдэж л байх ёстой. Нийлж байгаад мөнгөө бөөнөөрөө авбал ав л гэнэ, тэглээ гэхэд малд зориулах хөрөнгөний хаана нь ч хүрэхгүй юм билээ. Тэгсэн хэрнээ ес эхлээ ч үгүй байхад махны хомсдол яриад л.

Манайх аа гэж... Нэг иймэрхүү сүржин засагтай, даржин төсөвтэй, америк мөрөөдөлтэй, “агаарын” ардчилалтай айл байх. Хэдий болтол ингэж маргаашаа зэсэнд даатгаж, малаа байгальд хариуцуулж, хүүхдүүдээ бэлэн мөнгөнд амтшуулж, хүний тааллаар баялгаа зарж суух бол. Тэгээд нийт зарах мөнгөнийхөө талыг баялаг бүтээдэггүй “контоорын” хүүхдүүдэд зориулаад л. Уул нь гүрийтлээ ажиллаж төлсөн татвар минь утаагүй агаараар амьсгалах эрх, бурхнаас өгсөн баялаг маань үр хүүхдийн минь чөлөөтэй гишгэх газар, аюулгүй амьдрах “вийз” болдог бол сайхан аа.

2010/05/18

Сүргийн манлай, сүүдрийн тэргүүн

Үхсэн ч өмхийгээ тавихгүй, буусан ч бууриа чөлөөлөхгүй гэж чичирдэг хүмүүс байх юм аа. Чичрээд зогсохгүй чинэрээд л, минэрээд л, минчийгаад л... дургүй хүнийхээ алхсан мөрөөр духаараа харж шүдээ зуун зуун гишгээл. Зорилго нь чухам юу гээч эрхэм зүйл болоод зовлогоо тэгж зовоон зүтгэдэг юм бол, зайлуул.

Зуд болонгуут гялс төрийн бус байгууллага байгуулаад хөдөөгөөр хэсч малчдад өглөг тараана. Тэвдэх цагт тэвнээр тусладаг нь хүний ёс ч явсан зам, дарсан мөр нь нэг л биш ээ. “Та минь ээ, түрүүний хүн бол хулхи, харин би бол ориг нь” гэжугам шиг хууль ёсны ерөнхийлөгчийг амдаж нэг, тандаж нэг дөрөөлнө. Дөрөөлөнгөө ергүүлж, ергүүлэнгээ жороолж, бүр хатирч нэг, цогиж нэг үзнэ. Ёстой л цоохор даагаа жирийхээр нь жирийлгэж, Цолмон ахайтнаа мишээхээр нь мишээлгэнэ.

Цагтаа цалгиж, цалин мэтийг царай алдалгүй наргиж явсан нөхрөө элгээ эвхээд эмчилгээнд явсан эзгүй араар нь “түгжилдэнэ”. Тэр муугаас болж л би ялагдсан, түүнээс биш олны манлай, оройн дээд, очир дарь хэвээр байх байсын хэмээн сүртэй сүртэй мэдэгдэл хийнэ. Зүгээр ч үгүй түүндээ олноо өргөгдсөн сэтгүүлчдийг хоморголж, хамрын самсааг нь хайр найргүй шархируулна.

Өчнөөн жил төрийн толгойд заларч, төсвийн авдар атгаж явсан атлаа халаагаа өгөнгүүтээ хавирч ёврон хазаж тангардаг зангаа харин ч нэг үзүүлж байх шиг. Төрийн алба хийгээд төлөөсийн улс төрд авлигын сүлжээ аалзны тор болж тогтсоныг гэнэт олж хараад орь дуу тавина. “Хүүе хүмүүс ээ, гүйгээрэй, бариарай, хулгайч зугтлаа шүү” гээд л. Нөхөөсний сонгуульд шархаа нөхөх гэж үзээд барахгүй болонгуут нам нэгтнээ намнах хор буцалгаж, хорз өтгөрүүлнэ. “Сонгууль гэдэг юманд чинь ямар муухай булхай ордог юм бэ” хэмээн шинжлэх ухааны нээлт хийсэн мэт халаглан зарлаж, өнгөрсөн борооны араас цув юүдэн тэмтэрнэ. Гэрээсээ хүүхэлдэйн бүжиг дэглэх стратегич толгойгоо улс оронд ашигласан бол ч өнөөгийн Монголын хөгжил өрнийн Америкийг ичээх байсан биз.

Шашин төрийг хослон барьж шар захтнуудаар одоогийн Засгийн газар, түүний хамсаатнуудын хойтхыг уншуулж өмнөхийг төвхнүүлэх лүндэн буулгаж, лүүжин дүнгэнүүлнэ. Ах Назарбаевын замналаар албан тушаалдаа үүрд хадагдах хадаас бэлдэж амжаагүйдээ амаа жигтэйхэн барьдаг гэлцдэг. Амьдралдаа ганц дутуудуулсан юм нь тэр ч байж болох. “Олиггүй харх” буюу олигархи хэмээх шинэ үеийг чухам тэр л төрүүлж, гарыг нь гадаадад гаргаж, хөлийг нь хөндийдөө тушсан гэх.

Ерөнхийлөгч саяхан хүрз шороо нийлүүлж мод тарив. Цаашид жил бүр энэ өдөр мод тарьж, усалж ургуулдаг байхыг уриалав. Тэснэ тэснэ гэхэд яаж тэсэхэв, манай хүн маргааш нь илүү том хүрз шүүрч аваад, арай олон хүн цуглуулаад бужигнуулж өгөх нь тэр. Тэрхүү ёслол төгөлдөр үйл ажиллагааг гарын доорх материал болох хэдэн хэвлэлийн хэрэгсэл нь хуудас хайрлалгүй нийтэлж, эфир гамналгүй сурвалжлан эгээтэй л орон даяар шууд дамжуулсангүй. Оюутнуудтай уулзалт зохиож, залуустай шууны бяр үзэж, арай л нинжа нартай алт ухах нь халаг. Нэг л өдөр “Монгол Улсын гуравдах Ерөнхийлөгч амаржих газар хүүхэд эх барьж авлаа” гэсэн мэдээ цэнхэр дэлгэцээр хадаавал гайхах хэрэггүй л болов уу.

Авсан бол өгч болдог хууль түүнд даанч нэг үйлчилдэггүй. Экс буюу асан гэдэг үг чухам талийгаач гэсэн мэт сонсогдоно. Цаст уулын цагаан арслан цаг нь болохоор шоргоолжинд бариулдаг жамтай бол тэрбээр цэвдэгт оргил мэт мөнхөд дүнхийж байхыг хүснэ. Хүсэлдээ хүрэх зам зуур таарсан хамхуул шоргуулж, хань садан хэнд ч бай нэг бол ханаран дагах үгүй бол хадан хясаанаас түлхэгдэх хоёр л сонголт тулгана.

Ийм л нэг сүүдрийн тэргүүн их улс төр дэх үүрээ алдахгүй гэж үзэж таран үсэрч наалдаж байх л. Тэнгэрийн цагийг эрхшээж, титэм үг тэрлэж суугаа ах нараа ч бас хөлдөө чирч, ашиг сонирхлын тэнгис тийш алгуурхан хөтлөх шиг. Тээр жил “Тэр миний баатар” нэртэй булчинлаг америк эр “I’ll be back” хэмээсэн алдарт үгэндээ хүрч амбан захирагч болсон шиг манай сүүдрийн эрхэм мөдхөн наранд гарах буй за. Нартай өдөр олон байдаг хойно.

2010/02/08

Дүлий аав ба 70 мянга

Хүү хойд ааваасаа ээжтэй нь суухдаа амласан 100 мянган төгрөгөө өгөхийг хүсэв. Гэвч аав нь элдэв шалтаг тоочин, цааргалсаар эцэс сүүлд нь 10 төгрөг өгвөл өгч болох юм гэв. Хүү түүнийг нь их л удаан хүлээлээ. Арга буюу нэг өдөр арван төгрөгөө гуйлаа.

-Аав аа надад арван төгрөг өгөөч?

- "Есөн төгрөг өө? Ингэхэд чи найман төгрөгөөр юу хийх нь вэ? Тэгээд ч надад чамд өгдөг илүүдээ гарсан долоон төгрөг алга. Ердөө зургаан төгрөг л байна. Гэтэл байгаа таван төгрөгөө чамд өгчихвөл би юутай үлдэх юм. За яахав дөрвөн төгрөг өгье. Гурван төгрөгөө гамтайхан хэрэглэнэ шүү нөхөр минь, дахиж өгч чадахгүй! Май, энэ хоёр төгрөг!" гээд нэг төгрөг сарвайжээ.

2009/12/09

Хавч, цурхай, галуу 3-ын үлгэр буюу далан нөхөөс, түмэн чихээстэй төсөв

Эрхэм түшээд ойрын үед тунчиг додигор байна. Арга ч үгүй биз, хуулийн хугацаандаа амжаад хуудуутай ч гэсэн төсвөө баталчихсан, түүндээ тойрогоо тойглох тэрбумаа шингээчихсэн, “Зоос”-оо зохицуулчихсан, ноосоо тушаачихсан...

Гэвч зарлага нь анх орж ирснээсээ хэд дахин томорч, алдагдал нь хагас их наяд шүргэсэн түмэн чихээс, далан нөхөөтэй ирэх оны төсвийг харахаар Оросын нэрт зохиолч И.Крыловын ёгт үлгэр өөрийн эрхгүй санаанд ороод байх юм. Хавч, цурхай, галуу гурав боодолтой ачааг дамжлах болдог доо. Цурхай цүнхээл рүү, хавч ойн цоорхой руу, галуу тэнгэр рүү зүтгэсээр, ачааг гурван тал руу хүч гарган татаж чангаасаар байдаг ч газраас огтхон ч хөндийрүүлж дөнгөдөггүй тухай. Зорьсон зорилго нэг ч гар сэтгэл нийлээгүй, зорилгодоо хүрэх арга замаа нэгтгэж, нэгэн үзүүр сэтгэлээр хандаж чадахгүй бол яаж ч хичээгээд явдаггүйн жишээ эндээс харагддаг.

Сүүлийн хэдэн жилд хууль тогтоох байгууллагын төсөв батлах үйл явц нэг иймэрхүү л дүр зургаар явж ирлээ. Санхүүгийн жилийн эхнээс л Сангийн яам төсөв зохионо, халуун зунаар тооцоолж ногоон номонд өрсөн хэдэн тоо яван явсаар хөхөө өвлийн хүйтэнд хэлэлцэгдэж батлагдана. Тэр хооронд цаасан дээрх тоо, бодит амьдралд хэрэгжихдээ хэр их зөрчилдөж, хэд дахин хэлбэлзэх нь сонин биш. “Даргын хэлснийг дундуур нь хуваахад яг таарна” гэдэг бол манай төрийн түшээд Засгийн газраас оруулж ирсэн зарлагыг хэд дахин давуулан баталж, төсвийн орлого хуваарилахдаа ард түмнээ гэсэн “асар өгөөмөр” сэтгэлээр ханддаг болов. Харамсалтай нь тэр өгөөмөр сэтгэлийг гүйцэлдүүлэх хөрөнгө мөнгө нь ард түмний халааснаас гарах аанай нэг л ундаргатай. Өөрсдийнх нь мөнгийг буцааж өгөхдөө дундаас нь “унагах” гэж улайран, нийтийн биш нэг хэсгийн эрх ашигт зориулан “угааж” байгааг юу гэж ойлгох вэ?

Улсын төсөв гэдэг өнгөц харахад хурааж цуглуулаад буцааж тараах хэдэн тоо юм шиг боловч өргөн утгаараа ирээдүй рүү чиглэсэн, буух эзэн, буцах хариуцлага, тооцох үр ашигтай байх ёстой. Улс орны хөгжлөөс хойш чангаасан төсөв батлъя гэж зориуд хүсдэггүй л байх, тэгээд ч орон нутгийн хөгжил хуваарилсан хөрөнгөө дагаад өсч дэвждэг бол түүн шиг сайн юм байхгүй. Гэвч зорьсон зорилго нь зөв юм шиг атлаа, өөр хоорондоо уялдаа холбоогүй түм буман хөрөнгө оруулалт чихэж, баахан салангид хөрөнгө хуваарилсан төсөвтэй улс орны эдийн засаг явж явж байрнаасаа ч хөдлөхгүй, галуу, цурхай, хавч гурвын ачаа шиг бахь байдлаараа үлдэх дүр зураг төсөөлөгдөж байна.

НАМАЙГ УНТАЖ БАЙХАД...
“Намайг унтаж байхад...” гээд Америкийн алдартай сэтгүүлч, судлаач Томас Фрийдман улам бүр хавтгайран буй хорвоо ертөнцийн тухай “Дэлхий бөөрөнхий биш” номондоо авч өгдөг шиг намайг унтаж байхад мэргэн түшээдийн шөнө дөлөөр тойрогтоо хуваарилсан тэрбум төгрөг нийгэмд нэлээд бухимдал, эгдүүцэл төрүүлсээр буй нь илт байна. Нэгэнт батлагдаж, “бандан тас” болчихсон асуудлын араас нэхэл дагал болоод нэмэргүй ч тойрогт хуваарилсан 76 тэрбум төгрөг нэг хэсэгтээ л олны анхаарлаас гарахгүй болов уу.

Засгийн газраас оруулж ирсэн төсвийн төслийг тал талаас нь зулгааж “миалсаар” хугацаа нь тулгаж орхиод, гүйцэтгэх засаглалдаа шахалт үзүүлж байгаад хүссэн тоогоо тавиад баталж мэргэшсэн түшээдийн оройхон гарсан ширүүхэн дайралт сүүлийн жилүүдэд хэрээс хэтрээд байгаа болохоор тэр биз.

Сангийн яамнаас оруулж ирсэн Монгол Улсын ирэх оны нэгдсэн төсвийн нийт орлого 2.306 тэрбум төгрөг буюу дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 32.2 хувьтай тэнцэж буй. Харин зарлага нь 2.664.6 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ний 37.2 хувьтай тэнцүүхэн цохиж явна. Тэгэхээр ирэх оны нэгдсэн төсвийн нийт орлого энэ оны тодотгосон төсвийн орлогоос 251.5 тэрбум төгрөгөөр буюу 12.2 хувиар нэмэгдэх бол зарлага нь 245,8 тэрбум буюу 10.1 хувь нэмэгдэхээр төсөлд тусгажээ. Үүнээс харахад, орлогоосоо зарлага нь давж, 359 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай хэвээрээ батлагдаад байгаа. Харин энэхүү сох дутаад байгаа 359 тэрбум төгрөгөө хандивлагч орнуудаас тусламж гуйж, дэлхийн зах зээл дээр алт, зэсийн үнэ өсөхөд Хүний хөгжил санд орж ирэх хөрөнгөнөөс нөхнө гэж тооцсон байгаа.

Алдагдлаа ингэж нөхсөн ч цаана нь 82.1 тэрбум төгрөг эх үүсвэр хэрэгтэй. Гэхдээ арга ядахад энэ мөнгийг Засгийн газрын урт хугацааны бонд гарган санхүүжүүлнэ гэж "үлгэртээ" тусгаад амжиж. Нэг үгээр хэлбэл, ирэх онд манай улс хойд хормойгоороо урдахаа нөхөх зарчмаар ажиллана гэсэн үг юм болов уу даа. “Муу, муухай дээрээ улцан” гэдэг шиг алдагдалтайг нь мэдсээр байж, санхүүгийн хямрал даамжирч буй энэ үед гишүүдийн төсөвлөсөн өнөөх 76 тэрбум төгрөг алдагдлын хэмжээг, ард түмний сэтгэлзүйтэй цуг нэрвэж, дарин дээр давс цацаж байх шиг.

Чухамдаа “намайг унтаж байхад” буюу өнгөрөгч сарын сүүлчээр шөнө хагасалж баталсан 76 тэрбум төгрөгийн зарцуулалтынх нь задаргаа бүр инээдтэй. Ихэнх нь нөгөө л сургууль, цэцэрлэгийн дээвэр засах, сумын клубт хөгжим, Засаг даргын Тамгын газарт "хонда" мотор авч өгөх гэх мэт аар саархан зүйл. Алдагдалгүй төсөв батлах учиртай гишүүд маань ийн сонгогдсон тойрогтоо “хундаамаа цутгах” үүднээс нэг шөнийн дотор төсвийн орлогыг тэрбум тэрбумаар дутааснаа их л овжин тайлбарлаж байгаа юм. УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн “Зарим овсгоотой гишүүд орон нутгийн хөрөнгө оруулалтад хэдэн тэрбумыг тусгуулаад авчихдаг бол зарим нь тэгж чаддаггүй. Тиймээс ийн тэгш хуваарилах нь харин ч шударга зүйл” хэмээсэн байх юм.

Гэвч тэдний гаргаж өгсөн жагсаалтыг нарийвчлан шүүвэл их л олон хуудуутай юм гарч ирнэ. Тойрог томсохын хэрээр жалга дов, баг суурины асуудал хүрээгээ харьцангуй тэлсэн ч нэг тойргоос сонгогдсон хоёр гишүүн нэг суманд 100 сая төгрөгөөр худаг барихаар хоёр талд тусгуулжээ. Зарим нь тойргийнхоо төдөн өрхийг гэртэй болгохоо бичсэн бол хагас нь тийм ч аялал жуулчлалын бааз байгуулж, ийм ч малын үүлдэр угсааг сайжруулна гэх мэтээр ямар ч стандарт чиглэл, стратеги төлөвлөлт байтугай зураг төсөлгүй ажилд мөнгө хуваарилж, бийлэгжүү загнажээ. Засгийн газраас тэртэй тэргүй хийж байгаа ажилтай давхцуулан ингэж 76 тэрбум төгрөгийг салхинд хийсгэж байхаар ганц сайхан боловсруулах үйлдвэр, эсвэл нэг сайн эмнэлэг барьчихмаар гэж амтай болгон л шогширч байна. Гэвч анх арван саяас эхлэлтэй гишүүдийн “ханш” ийнхүү жил ирэх тусам өсч, үүний цаана баялагийн шударга бус хуваарилалт явж байгаа жишиг амь бөхтэй оршсоор л байна.

ШААЛ ШОГ ХУВААРИЛАЛТАД ЕРӨНХИЙЛӨГЧ
ХОРИГ ТАВИХ УУ?
Түшээдийн түрэмгий үйлдлийг тасалж чадах ганц субъект нь Төрийн тэргүүн болохыг сонин хэвлэлээр бишгүй л бичиж байна. Чухам Ерөнхийлөгч л 2010 Төсвийн тухай хуульд хэсэгчлэн хориг тавьчихвал УИХ санал нэгтэй хүлээж авдаггүй юм гэхэд ядаж л ярилцаж хэлэлцэн ичих булчирхайгаа хэсэгтээ ажиллуулах нь тодорхой. Гэвч хууль батлагдсанаас хойш ажлын тав хоногт багтаан яригдах ёстой хориг өнөө хэр тавигдаагүй байгаа нь ямар учиртай юм бол.

Энэ асуултад хариулт авчих санаатай Ерөнхийлөгчийн хэд хэдэн зөвлөхийн хаалга тогшив. Төсөв, мөнгө, татварын болон хуулийн асуудал хариуцсан зөвлөхүүд эзгүй байлаа. Харин Хөгжлийн эдийн засаг, хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудал хариуцсан зөвлөх П.Отгочулуугаас цөөн зүйл тодруулах боломж олдлоо. Тэрбээр “Хориг тавих эсэх нь Ерөнхийлөгчийн өөрийнх нь бүрэн эрхийн асуудал” хэмээсэн бөгөөд Төрийн тэргүүн анхнаасаа төлөвлөгдөөгүй хөрөнгийг хэлэлцүүлгийн явцад зүй бусаар тусгаж баталсны эсрэг байр суурьтай байгаа гэсэн юм. Гэхдээ шууд хориг тавих гэхээр хууль, эрхзүйн хувьд ойлгомжгүй нөхцөл үүсээд байгаа учир УИХ-ын Тамгын газарт тайлбар хүссэн албан бичиг илгээгээд байгаа аж.

Учир нь “үндсэн ажил”-даа гаршсан гишүүд Ерөнхийлөгчийн хоригоос зугтаалгаж, хуульд нийцүүлж байгаа нь энэ гээд 76 тэрбум төгрөгийг төсвийн захирагч нарын багцад тараан байршуулсан аж. Шууд утгаараа гишүүдийн ч юм уу тойргийн гэж хаяглаагүй, төсөв захиран зарцуулах эрхтэй субъектүүдийн багцад тусгуулснаас гадна уг хуулийг эцсийн байдлаар ёсчилж Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар өнөө хэр ирүүлээгүй байгаа тул ийн ойлгомжгүй нөхцөл үүсээд байгаа аж. Өчигдрийн байдлаар албан бичгийг хариу ирээгүй байсан тул үүнээс дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх боломжгүйгээ ч зөвлөх мэдэгдлээ.

Уг нь энэ “гишүүдийн мөнгө” гэх ойлголт анх сонсогчдод байнга учирдаг тулга тойрсон, жижиг сажиг асуудлыг Сангийн яам руу хандаж явдал чирэгдэл учруулалгүйгээр шийдэхийн тулд гарч ирсэн. Гэхдээ бага хэмжээний нөөцөөр бүрдэж, зорилт задаргаа нь тодорхой байх шаардлагатай. Гэвч жилээс жилд шаардлага нь жижгэрч, мөнгөн дүн нь томроод байгаа төдийгүй энэ удаад төсвийн
алдагдлын гуравны нэгээс тавны нэг нь энэ мөнгөнд оногдож байна. 2010 онд санхүүгийн хямрал улам даамжрах судалгаа байгаа. Гэтэл ДНБ-ийн таван хувьтай тэнцэх алдагдалтай төсөв баталчихаад, тэрбумаар нь тал тал тийш нь зөөж, болоогүй ээ, хоригоос зугтаалгаж хуулиар далайлган зорилгоо халхавчилж байгаа түшээдийнхээ овсгоог бишрэхээс биш яалтай. Улсын төсөв гэдэг ард түмний амьжиргааг сайжруулж, төрийн ажлыг төвөггүй явуулах санхүүгийн нөөц хөрөнгө болохоос эрх мэдэлтнүүдийн улстөрийн оноо цуглуулах мөрийтэй тоглоомын хясаа биш болохоор ичих булчирхайтай нэгэнд гарах гарц олдох л байх, гэвч ирэх жил дахин битгий давтагдаасай гэж залбирч л сууя.

Жич: Шог зургийг С.Цогтбаяр

2009/11/04

Эмзэгүүдийн эгнээ рүү алхаад марш!!!

Би эмзэг бүлгийнх биш. Хүн амын цөөхөн хувийг эзэлдэг хөрөнгө мөнгөтэй, хувьдаа хур баялагтай нийгмийн чинээлэг давхаргынх бүр ч биш. Халаасны хэмжээ, олдог орлого, амьжиргааны түвшнээрээ хүссэн хүсээгүй ялгарах болсон өнөөгийн нийгэмд манайх гэж айл хоёр идэхгүй, хоосон хонохгүй, буяны өглөг тараахгүй ч бусдаас гуйхгүй, ажлаа хийгээд амьдралаа залгуулаад явж байгаа монголын мянга мянган дундаж гэр бүлийн л нэг. Гэвч нэг л хальтирвал доошоо орж мэдэх дундаж иргэдээ дэмжихийн оронд орлогогүй, ажилгүй ядуу хүмүүсийг өөгшүүлж “урамшуулдаг” харалган бодлогын харгайгаар сүүлийн үед эмзэг бүлгийнхний тоо эрс өсөх болов, энэ бүлэгт харьяалагдахыг ч илүүд үзэх болов.

Уул уурхайгаас олсон ашгаа нийгмийн халамж руу хайр гамгүй урсгаж, нүдээ олоогүй тусламжийг эзнээ онолгүй тараасан улс орнууд хэрхэн байгалийн баялгийн “хараал” хүрч, дампуурлын замаар замнасныг бид хангалттай харж байгаа. Гэтэл манайд цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны мөнгийг хүртэл төрөөс дааж, хүүхдийнхээ төлөө аав ээжийнх нь сард төлөх 5000 төгрөгийг хэмнэж, амьдралд нь асар “тус” хүргэж байна. Үр дүнд нь цэцэрлэгийн ачаалал хэрээс хэтэрч, дүүргийн багачууд харьяа цэцэрлэгтээ ч орох эрхгүй болж, хивсний захад унтсан хүүхдүүд бөөрнөөсөө жиндэж, хоолондоо цадаагүй жаалууд доголон нулимстай аягаа долоож буй дүр зураг хэсэгтээ хэвлэл мэдээллээс салаагүй. Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны мөнгийг төрөөс даасан нь хүүхдэдээ сургуулийн өмнөх боловсрол олгож чадахгүй байгаа эмзэг бүлгийхэнд зориулагдсан арга хэмжээ байв. Үнэгүйд нугасгүй тэд хүүхдээ цэцэрлэгт өгөх болсон ч тоотой хязгаартай цэцэрлэгүүдийн чадлыг хэлбэлзүүлж, даацыг хэтрүүлэх болсон. Зүй нь бүх хүүхдийн хоолны мөнгийг даах тэр мөнгөөр тусд нь цэцэрлэг байгуулдаггүй юм гэхэд цэцэрлэг бүрт тусгай халамжийн бүлэг байгуулж, тэндээ харьяаллынх нь дагуу үнэ төлбөргүйгээр эмзэг бүлэгт хамаарах өрхийн хүүхдүүдийг авах ёстой байсан. Энэ бол хавтгай халамжийн хал балагтай ганцхан жишээ.

Гал алдсан ч түлээ нүүрсээ төр засгаас нэхэж, гараа хумхин суух хэсэг бүлэг хүмүүст гэр орон, мөнгө төгрөг хүртээхийн оронд өрхийн жижиг үйлдвэрлэл, бизнес эрхэлж орлогоо дээшлүүлэх гэж чардайж байгаа, эсвэл аль нэг байгууллагад мөрөөрөө ажлаа хийн цалингаараа амьдарч яваа иргэдээ чадах хэмжээгээр дэмжих нь өглөг дагасан ядууралтай дайн зарлах хамгийн зөв бодлого баймаар. Ихээхэн хэл ам болж байж энэ жилийн төсөвт суулгасан 30 тэрбумын жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих зээлийн нөхцөл л гэхэд заавал аж ахуйн нэгж, нөхөрлөл компанид нээлттэй байгаа нь бас л эргэж харах асуудал. Тааруухан амьдралтай, тарчигхан амь зууж яваа нэгэндээ туслалгүй л яахав, гэхдээ эвгүйтвэл эмзэг бүлэг рүү ухарч мэдэх дундчуудаа хэдий чинээ анхаарч үзнэ, ядуурал, ажилгүйдлээс гарах сонирхолтой, амьдралаа сайжруулах бодол эрмэлзэлтэй хүний тоо төдий чинээ нэмэгдэх л баймаар.

ЭМЗЭГ БИШ Ч ЭРҮҮЛ БАЙМААР БАЙНА
Би эрүүл баймаар байна. Улс орныг төдийгүй дэлхий нийтийг цочроож байгаа A хvрээний H1N1 вирусийн халдвар авмааргүй байна. Хувь хүнийхээ хувьд хэрэндээ л урьдчилан сэргийлж, амны хаалт зүүж, адууны махаар хооллож, аарц чанаж ууж, дархлаа сайжруулах бэлдмэл хэрэглэж, сайн гэсэн болгоныг нь хэд нугалсан үнээр худалдан авч байна. Гэвч өвчний тархалт надаас шалтгаалахгүй нэмэгдэж, өдрөөс өдөрт халдвар авагсдын тоо өсч үржих болов. Агаар дусал, ахуйн замаар дамжиж, хүрээгээ тэлэн довтолгох энэхүү аюулт өвчнийг зогсооход аарц, чацаргана мэтхэн хүчин мөхөсдөх нь нотлогдов. Анагаах ухааны нарийн мэдлэггүй би байтугай ажлаа хийж яваа эмч, эмнэлгийн байгууллагынхан өөрсдөө халдвар авч, өвдөж эхэллээ.

Чухам ийм л үед би бусад орны иргэдийн адилаар вакцин хийлгэмээр байна. Мэргэжлийн хүмүүсийн мэдээлж буйгаар энэ өвчний аюултай давалгаа арай эхлээгүй байгаа гэсэн. Эхний үе шат нь 7-8 долоо хоног үргэлжилдэг байтал Монголд 4-5 дахь долоо хоног дээрээ хэдийнэ таван хүний амь насыг авч одсон. Ирэх сарын эхээр эхлэх илүү хүнд дэгдэлтээс нь өмнө вакцин хийлгэчих юмсан гэж хүн болгон хүсч байгаа. Гэтэл Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын тусламжаар энэ сарын 9-нд орж ирэх байсан вакцин хойшилж, сарын сүүлээр ирэхээр болов. АНУ, Япон мэтийн баян орон үнэ цохиж, ихээр захиалсан тул үйлдвэрлэгчийн зүгээс хэсэг хугацаанд хүлээхийг хүссэн тухай учир мэдэх хүн тайлбарлаж байна. Тусламжаар орж ирэх вакцинаас гадна ЭМЯ 150 мянган тунг нэмж худалдах авахаар төлөвлөж байгаа нь энэ онд багтаан шийдэгдэх эсэх нь эргэлзээтэй аж.

Гэхдээ ирлээ ч гэсэн ДЭМБ-ын вакцин нь хүссэн болгонд олдохгүй юм билээ. Аюулт өвчний халуун цэг дээр ажиллаж буй эмч, эмнэлгийн ажилтнуудад эхлээд хийх нь зүйн хэрэг. Дараа нь хил гаалийнхан, тэгээд эмзэг бүлгийнхэн тэрхүү 100 мянган тун вакцинаас хүртэнэ. Цаагуураа дарга нар хийлгэнэ ч гэсэн далд хардлага гарсаар буй. Гэвч улсын хүн амын дийлэнхийг эзэлдэг дундаж иргэд бид тэрхүү вакцинаас мөнгөөр нь ч болохноо худалдаж авч, гэр бүлээрээ хийлгэхийг хүсч байна. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын санал болгосон вакцин нь хүрэлцээ муутай бол хоёр хөршийн үйлдвэрлэсэн, туршигдаад найдвартай нь батлагдсан вакцин хувийн хэвшлээр дамжаад ороод ирвэл сарын цалингаараа ч хамаагүй авмаар байна. Он удаан жилийн турш орос, хятадын эм тариа хэрэглэж ирсэн монголчуудад хоёр хөршийн хэрэглээнд нэвтэрсэн вакцин тэгтлээ гаж нөлөө үзүүлээд сүйд болохгүй л байх.

ЭМЗЭГ БИШ Ч ЭХ ОРНЫ ХУВИАС ХҮРТМЭЭР БАЙНА
Би эх орныхоо байгалийн баялагаас хувь хүртмээр байна. Дэлхийд данстай ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж буй энэ цаг мөчид төрсөн, амны хишигтэй иргэн хүнийхээ хувьд уул уурхайн салбарын ашиг орлогоос бусдын л адил хишиг хүртэх эрхтэй гэж өөрийгөө боддог. Гэхдээ сонгуулийн амлалтад дөрөөлсөн энэ хувь, хишиг хүртээх тухай асуудал аанай л иргэдийг баян хоосноор нь ялгаварлаж, ядуугаасаа ичих биш харин ч ид хав болгох боломж бүрдүүлж өгч байна.

УИХ дахь намын бүлгүүд эх орон, эрдэнийн хувийг ямар хэлбэрээр хүртээх талаар ид ярьж байна. Бүлгийн шийдэл нь байнгын хороодоор дамжин парламентаас гарах шийдвэрийн гол хана нь болдог. Даваа гарагийн намын бүлгүүдийн хуралдаанаас Оюутолгой төслийн урьдчилгаа болох 140 гаруй тэрбум төгрөгөөс амьжиргааны баталгаажих түвшнээс доогуур орлоготой иргэд болон ахмад настнууддаа түрүүлж өгөх хувилбар яригдав. Үүнийг байнгын хорооны гишүүд нь ч дуун дээрээ дэмжихээр байна.

Мөн иргэний бүртгэлийг сайжруулах зорилгоор олгох 50 мянган төгрөгийг бүх хүнд тараавал аманд ч үгүй, хамарт ч үгүй болох учир хэмжээг нь тодорхой хувиар нэмэгдүүлэн эмзэг бүлгийн иргэддээ түгээхээр ярьж байна. “Ингээд л миний нэр байдаггүй” гэж “Анхны алхам” кинон дээр ахмад хадланч гомдоллодог шиг дундуур орлоготой дундаж иргэн би ингээд л өглөг, халамжаас хасагдах нь. Эсвэл нэн ядуугийн тоонд багтахаар хороон даргаа лоббидох ажилд ханцуй шамлаж халаасаа тэмтрэх хэрэгтэй болох нь.

Улстөрчид үнэхээр л ард түмэндээ хишиг хүртээе гэж байгаа бол цөөхөн хэдэн төгрөгөөр нүүр тахалж өгсөн нэр зүүж үлдсэнээс сонгуулийн амлалтаасаа татгалзан, үйлдвэр байгуулж ажлын байр нэмэгдүүлэх буюу нийгмийн үйлчилгээг сайжруулах бүтээн байгуулалтад ашигламаар байна. Ачааллаа даахгүй байгаа нийслэлийн төрөх эмнэлэгүүдийн нурууг хөнгөлж, удтал яригдсан дөрөвдүгээр төрөх барихад тэрхүү бэлнээр тараах гээд байгаа хөрөнгөө зарцуулж болох юм. Үгүйдээ л олон жил мөрөөдсөн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмж бүхий эмчилгээ оношлогооны иж бүрэн төв байгуулбал хөгшин залуу, эмзэг, дундаж, баян гэлтгүй бүгдэд маань л ашиг тусаа өгөхсөн.

Нэн ядуугийн зэрэглэлээс арай дөнгүүр амьдралтай гэдгээрээ эрүүл мэндээ эрсдэлд оруулж, элдэв хувь хишгээс “жийгдэх” магадлалтай яваа илүүрхэх чинээгүй, дундуурхах сэтгэлгүй дундаж иргэн би энэ бүх эрмэлзлийнхээ төлөө 1,5 саяаас татгалзахад бэлэн байна. Эс бөгөөс эмзэг бүлэгт сайн дураараа элсэхээс өөр ирээдүйтэй арга толгойд үнэндээ орж ирэхгүй нь.

2009/07/29

Цуутай хүүхэн хуримгүй...

Дуутай тэнгэр хургүй, цуутай хүүхэн хуримгүй гэдэг. Монголчууд Оюутолгой гэдэг цуутай хүүхнээ хадамд гаргах санаатай сүүлийн хэдэн жил сүрхий дуулиан шуугиан дэгдээлээ. Гэвч “бэр гуйгчид” хадмуудаа хатуу гэж халширсан уу, эсвэл хүүхнийг нь хэрэглээ өндөртэй хэмээн эмээсэн үү, юутай ч өнөөг хүртэл худ бололцож хурим найр хийх нь битгий хэл хадаг өгч, сүй тавьсан юмгүй л явна.

Өмнийн говьд нэг ийм сайхан хүүхэн “амьдардаг” болохыг нэлээд хэдэн жилийн өмнө олж мэдээд, хэрэв үүнийг боломжийн хүргэнд өгчих юм бол хаялга сайтай, хаяа өлзийтэй айл болох төдийгүй үр хүүхэд нь суу билэгтэй, улс оронд үр өгөөжтэй байх юм гэж ярилцсаар, талцсаар нэг мэдэхэд зургаан жил өнгөрчээ. Ард түмэн дундаас нь хувь хишиг хүртэх гэж горьдсоор, араас нь хадамд гарахаар Тавантолгой, Асгат, Мардай нарын “бүсгүйчүүд” ээлжээ хүлээсээр.

Уул нь хэдэн жилийн өмнөөс хүргэнд нэр дэвшээд байгаа “Айвенхоу Майнз” гэдэг компани “Рио Тинто” нэртэй “хойд” аавынхаа хамтаар Оюутолгойн эцэг эх болох Монгол Улсын Засгийн газартай ураг барилдахаар хэд хэдэн удаа хэлэлцээрийн ширээний ард суусан. Гэвч хүргэний талаас хэрэв та нар Оюутолгойгоос 34 хувийг эзэмших гэж байгаа бол бидэнд дөрвөн төрлийн татварын хөнгөлөлт үзүүл хэмээн “инж” нэхэв. Засгийн газрын дээр УИХ гэдэг өвөг эцэг нь байдаг, өнөөдрийг хүртэл эцсийн шийдийг өвөг эцэг гаргаж ирсэн юм. Харин сүүлийн үед мань өвөг эцэг ерөөсөө хүүхдийнх нь толгойг эцэг эхэд нь мэдүүлье гэж бодох бодсон нь өтөлж хөгширснийх үү, үгсэж хуйвалдсаных уу гэдгийг үүнийг бичигч үнэндээ мэдэхгүй.

Инжийг нь их гэж үзсэн өвөг эцэг үл зөвшөөрөн гэдийж, олонд алдартай царайлаг хүүхнээ ямар ч инжгүйгээр, тэр дундаа гэнэтийн ашгийн 68 хувийн татвар гэдэг “сүйн бэлэг” өгчих хоншоортой хархүүд өгөх хэрэгтэй гэж шийдэн, товч хэрнээ товхийсэн тогтоол баталж, энэ тогтоол ёсоор 34 хувийг яваандаа тавин хувь болгон нэмэгдүүлэх нөхцлөөр гэрээ хийхийг Засгийн газартаа үүрэг болгож орхилоо. Гэтэл канад хүргэний хойд эцэг Монголын талаас нэхэж буй “сүйн бэлэг”-ийг өгөх боломжгүй, Оюутолгой арвин баялагтай ч арчилгаа ихтэй, тордож халамжлахад тоймгүй их мөнгө гарна хэмээн гүрийж, хэрэв сүйн бэлгээ заавал авна гэж байгаа бол найр хуриманд ч оролцохгүй, дагавар хүүхдээ ч орхино хэмээн “туньж” байгаа сурагтай. Эцэг хүү хоёрын хооронд энэ талаар тодорхой болзолтой, цаг хугацаа товлосон яриа тохироо байгаа эсэх нь юмны эзэн, сумны занги монголчуудад шууд утгаараа нэг их хамаатай бус.

Ингэснээр цуутай хүүхний дуутай хурим тодорхойгүй хугацаагаар хойшлон, Оюутолгой бүсгүйг олж харсан цагаасаа анхны харцаар дурлаж, өөрийн болгохоор өдөр шөнөгүй санаархан байгаа “Айвенхоу Майнз” хаданд хавчуулагдсан халиуны зулзага болов. Хатуухан гартай хойд эцгийнх нь орыг хамар хашааны “Ли ах” залгамжлах сураг ажиг ч чих дэлсэх болов. Оюутолгойн нөөцийг хайгуул хийж тогтоосноороо давуу эрх олж авснаас биш шууд хөрөнгө оруулаад бүтээн байгуулаад зэс үйлдвэрлээд эхлэх бядгүй учир тэрээр наашаа гэсэн бэлтэй нэгний царайг харахаас ч өөр аргагүй. Харин монголчуудын дийлэнх нь тэрхүү цуутай хүүхнээ “Ли ах”-д өгөх дуртай биш байгаа. Хөрш айлдаа байдгаа барьчихаар яван явсаар эдийн засгийн эрхшээлд нь бүрэн орчихвол яана гэсэн болгоомжлол нутгийн олонд төрсөөр байгаа юм.

Одоо Засгийн газар УИХ-аас баталж өгсөн тэрхүү хуулиас “том” тогтоолыг тас баримтлан, хөрөнгө оруулалтыг гэрээ хэмээх худ ургын барилдлагааг аль болох түргэн үзэглэх үүрэг хүлээж буй. Тэр үүргийнхээ дагуу саяхан “Айвенхоу Майнз”, “Рио Тинто” нарыг урьж, юу ч гэсэн УИХ-ын шийдвэрийг албан ёсоор танилцуулжээ. Тогтоол батлагдсанаас хойшхи анхны уулзалт болоод тэр үү хоёр тал баахан бишүүрхүү уулзаж, тодорхой юм шийдэлгүйгээр дипломат байдлаар салсан тухай мэдээ байна. Дараагийн уулзалтаар жинхэнэ яриа хэлэлцээ өрнөх бөгөөд айвенхоучууд манай УИХ-д уул уурхай болон хөрөнгө оруулалтын гэрээний талаар биднээс асуух юм байвал асуугаарай, хэзээ ч чөлөөтэй ярилцахад бэлэн гэх агуулгатай захидал илгээсэн тухай ч зарим эх сурвалж мэдээлж байна. Ингэж захиа занаа шидээд байхыг харахад “Рио Тинто” юу юугүй эмээлээ үүрээд эргээд алхчихгүй юм байна гэж горьдох нэгэн байхад “Манай Оюутолгой шиг хүүхэн гуядаж хадамд гарна уу гэхээс гуйж гардаггүй юм байх аа” хэмээн хаахалзах нөгөө нь ч байна. Тэд үүнийгээ Оюутолгойн өвөг эцгийн чихэнд далд шивнэж, ил ширвэсээр ирсэн юм.

Хамгийн гол нь монголчууд энэ алдартай хүүхнээрээ түрий барьж, улстөрчид нь бэлэн амалж, ухаантнууд нь шалдан гуялж, эрх мэдэлтнүүд нь хонжоо хайж, ард түмэн нь хувиа нэхэж, алаагүй баавгайн арьсыг арав хуваан хэмлэлдэх болов. Бүр хэвлэл мэдээлэл хүртэл медиа-бизнес гээчийг хийж, сайхан хүүхний нэрийг гурав худалдаж идсээр, түүнд нь жирийн иргэд тархиа угаалгасаар, сүүлдээ хэн нь зөв ярьж, аль нь үнэн бичиж буйг ч ялгаж салгах төвөгтэй байдалд хүрэв.

Төрийн эзэмшлийн хувийг өндөр байлгахыг хичээх нь үнэндээ эх оронч санаа мөн боловч төр гэдэг үгийн цаана авлигад дуртай, арван таван толгойтой атгаалжин мангас амаа ангайгаад сууж байгаа үлгэрийг цэцэрлэгийн бяцхан жаалууд орой унтахдаа сонсдог болов, орон дотроо чичирдэг болов. Оюутолгойн хуримнаас олз ашиг хүртэж, түрийвч халаасаа түнтийлгэх гэсэндээ хоёрын дунд яс хаях эрхмүүд ч мэр сэр үзэгдэх болов.

Дэлхийг хамраад байгаа санхүүгийн хямрал нэртэй салхи сүүлийн үед Монголын банк санхүү, барилгын салбарыг сүрхий сандчаах болсон. Говийн угалз шиг хүчтэй энэ салхи нэг хэсэгтээ намжихгүйн дээр уул уурхайн салбарыг ч түйвээж, улс орны эдийн засгийн өсөлтөөс хойш чангаах төлөвтэй байгааг “цаг уурчид” хэлж байгаа. Яг л ийм үед Оюутолгойгоо хуримлуулчихвал орж ирэх хэдэн төгрөг нь овоо юм болох нь тодорхой байгаа юм.

Шуурга дэгдээж, шунал өдөөж байгаа тэрхүү Оюутолгой нь 34 сая тн зэсийн нөөцтэй. Зөв технологиор ашиглавал үүнээс ч илүү олох боломжтойг судлаачид хэлдэг. 72 жил ашиглагдах уг ордоос жилд дунджаар 500 мянган тн, 40 жилд 20 сая тн зэс олборлох тооцоо бий. Жилд олборлох 500 мянган тн зэсийг нэлээд хямдаар буюу тонн тутмыг нь 2000 ам.доллараар тооцоод үзвэл 1,4 тэрбум ам.доллар болно. Үүнээс талыг нь зардалдаа зарцуулаад үлдэж буй 700 саяыг хөрөнгө оруулагчидтайгаа хуваахад 360 сая нь бидний мэдэлд ирэх юм. Үүнийг жилийн хоногуудад хуваахад өдөрт нэг сая ам.доллар болж байгаа тул учир мэдэх хүмүүс ашиглалтад оруулалгүй алгуурласанаараа өдөрт ийм их мөнгө зүгээр салхинд хийсгэж, усанд урсгаж байгааг дахин давтан хэлсээр байгаа юм. Ингэж л Оюутолгой олны нүдний хор ортлоо амны бай болж байгаа ч ашиг орлого нь цаасан дээрх тоо, цасан доорх яргуй төдийхнөөр л хэмжигдэж байна.

Уул нь Оюутолгойн аав ээж болох Засгийн газар нь МАХН, АН гэсэн нутаг усандаа хамгийн нөлөөтэй айлаас нийлж нэг гэрт орсон. Анх нийлэхдээ л Оюутолгойгоо ард олондоо хүртээмжтэй байдлаар “борлуулж”, ашиг орлогоор нь амьдралд хэрэгтэй юм хийхээр амалсан. Уг нь энэ өдөрт салхинд хийсгэж байгаа сая доллараараа сонгуулийн амлалт болох эх орны хишиг, эрдэнийн хувиа өгөөд эхэлсэн бол Оюутолгойтой нэг үед төрсөндөө олзуурхах хүн даанч олон бий. Харин найр наадмын улирал тохиож буйг ч хэлэх үү, арай энэ цуутай хүүхнийхээ өгөөжийг нь хүртсэн ч юмгүй өндөг шиг дарсаар хуримгүй болгох юм биш байгаа гэж түгшиж буй нь түүнээс ч олон байна.

2009/05/21

"Х" имижтэнүүд буюу “Тараг нь танайд үлдэг”

Түрүүчийн бичлэг дээр нэг сэтгэгдэлчин намайг “Чи одоо сонгуулиа болио. Бүр бөөлжис цутгаад бөгс хөндүүрлэчлээ. Цаагуур чинь хуваагдаж улстөржсөн, хуурай агсам тавилцсан сайтууд зөндөө байхад чиний блог дутцан бай даа” гэсэн. Би ч “за тэгье, истоо болъё, бусдаараа бууз хуушуур, бундангийн тамга явий” гээд цамцаа тайлаад, цагаан тугаа өргөчихсөн байгаа. Тэгсэн тэсдэггүй ээ, юу ч ярьсан сонгууль руу хальтирч орчоод. Сурсан юмыг сураар боож болдоггүй, хуссан сахлыг цавуугаар нааж болдоггүй /жоохон худлаа тууцан яг/ гэж. Тэгэхдээ нэрээ бичээгүй тэр хүнд хандаж “Чамд энэ сэтгэлдэл үнэгүй л олдоо биз дээ, надад ч гэсэн энэ блог үнэгүй л олдсон” гэж хэлъаа.

За тэр ч яахав, манай хажуу айлын эгч заримдаа үнэн хөгжилтэй юм яринаа. Бид хоёр хааяа оройн хоолны дараа салхилж яваад таардагийн. Ноднин их хурлын сонгуулийн үеэр мань эгчийнд аав нь ирж л дээ. Хотоос холгүйхэн самгантайгаа саалийн хэдэн үнээ малладаг хөгшин нэг гартаа тавын бидонтой нойтон өрөм, нөгөө гартаа бас тавын бидонтой тараг бариад ирж.

Цай хоол болоод хэсэг сууж байснаа мань эцэг “За Урангоо, танайхан хэнд саналаа өгөх гэж байна даа” гэж гэнэ. Тэгэхээр нь “Ардчиллынханд л өгнө дөө” гэчихэж. Өвгөн тэгтэл янзгүйхэн жишүү харасхийж мод толгойгоо тоншиж сууснаа “Зиа-аа Уранболдындоо /хүүгийнх нь/ очиж хононоо” гээд боссон гэжуга. “Аав та яах нь вэ, маргааш бол л доо” гэж охин нь хориглоод ч, “Би хүргээд өгье” гэж хүргэн нь учирлаад ч дийлээгүй аж. Гөжүүд өвөө нэг тавын бидонтойгоо шүүрэн авч майжигнан гарч явснаа буцаж орж ирэн “тараг нь танайд үлдэг” гэчихээд өрөмтэйгөө сольж аваад гарсан гэсэн. Маргааш нь хөрш эгч надад ярьж, бид хоёр үхтлээ инээлдсэн юм даг.

Би гэхдээ тэр өвөөгөөр аймаар бахархсан. Залуу сайхан явсан үеээ МАХН, төрийн сүлд хоёртойгоо бат холбож, тэр итгэл үнэмшлээ одоо ч хадгалсаар, өдий насалтлаа үзэл бодолдоо үнэнч явна гэдэг үнэлмээр сайхан чанар. Цаг хугацаа улирахын хэрээр бидэнд ийм чанар улам л ховордоод байгаа юм. Одоо бол намд элсэхийн утга учир нь албан тушаал ахих, амбицлах, томчуудад ойртож каръяараа өсгөх... гэх мэт байх даа. Тэрнээс улс орны төлөө зүтгэж, улаан цэнхэр батлахаа өнхөртлөө өвөртөлж явъя гэдэг нь хэд бол. За тэгээд эв нь олдвол намаа сэлгэх, фракцаа солих, хамсаатнаа хөмрөх “агуу” үйлсэд хэзээд бэлхэн, юун яасан үзэл бодлоо өрөм таргаар жигнэх... Хамгийн гол нь улстөрд ч, нийгэмд ч өөрийн гэх имиж тогтоож тэр л маскаар шат гишгүүр хийн дээшээ мацах нь алаг цэнхэр замбуулинд амьд явсны зорилго нь болоод байна.

Санаандгүй, санаатай байдлаар амилдаг энэ имиж гэх төсөөллийг хүмүүс сүүлийн үед улс төрийн зорилгоор чадамгай сайхан ашиглаж байна даа. Зарим нь имижийн эрэлд эцэс төгсгөлгүй хатна, зарим нь зүгээр л гадаад төрх, донж маяг, үг яриагаараа амархаан бүрдүүлчихнэ. Буруу ч юм биш л дээ, угтаа имиж гэдэг хүний төрөлх зан чанар, үндсэн “материал” дээр суурилагдан бий болдог бусдаас ялгарах хэв маяг. Үүнийгээ тодотгохыг хүсвэл хувцаслалт, яриа хөөрөө, үзэл санаа, үйл хөдлөлөөрөө улам баяжуулж боломжит стереотипүүдийг цуглуулах хэрэгтэй юм шиг байгаа юм.

Зиак оршил ч юм шиг, онол ч юм шиг юмаар яахав. Хотол даяараа сонгуулиар амьсгалж, солиорлоор хооллож байгаа энэ мөчид саранд боргох саваагүй нохойн адилаар үе үеийн ерөнхийлөгчийн өөртөө бүрдүүлсэн имиджийг сонирхоё. Хэнд хэрэгтэйм гэж үү. Хэрээ Гомбо л асуугаад байсан шд.

Хээгүй П.Очирбат: Ардчилсан зарчмаар Ерөнхийлөгчөө сонгодог болсноос хойш анхны өндөр сэнтийд заларсан азтай хүн. Азтайгаар барахгүй төрийн институцийн талаар мэдлэг нимгэн байсан монголчуудад Ерөнхийлөгч нь бүх ард түмний бэлэг тэмдэг гэдгийг харуулж чадсан аргатай эр.

Ороо бусгаа нийгэм, шилжилтийн эдийн засгийн ховор тарчиг үед мань эр шиг хээгүй, гүдэсхэн Ерөнхийлөгч сонгогдсон нь улс төрийн оновчтой шийдэл гэхээсээ оюун санаа, сэтгэлзүйн тайвшрал авчирсан өвөрмөц сонголт байсан юм шиг санагддаг. Бүх зүйл төлөвлөгдсөн, үзэл суртлаар хайрцаглагдсан тэр л үед түүний хээгүй имиж олон юманд хэрэг болсон байх.

Очирбат гуайг Ерөнхийлөгч болоод удаагүй байхад гэрт нь хулгай орж л дээ. Шальтай юм алдагдаагүй ч тэрүүхэндээ цэрэг цагдаа болж багагүй сенсааци дэгджээ. Хулгайчийг дор нь илрүүлж чадаагүйдээ бантсан хурандаа “Ерөнхийлөгч өө, танайхаас хэдэн мөнгөн аяга, хөргөгчинд байсан хоёр шотланд виски алга болсон байна” гэсэнд мань хүн “Пээ хайран юм. Мэдсэн бол уучихдаг байж” гэж байсан гэсэн.

Уул нь энэ асуудал Төрийн тэргүүний халдашгүй бүрэн эрхэд халдсан гэдгээрээ үндэсний аюулгүй байдлын хэмжээнд яригдах ёстой байсан ч Оожий Ерөнхийлөгч юман чинээ тоогоогүй, вискиндээ харамсаад өнгөрчээ. Бас нэг удаа Налайхын уурхайд зочилж хөдөлмөрчидтэй уулзалт хийх үеэрээ “За манай улсын эдийн засаг ... “ гэж ярьж явснаа “Үгүй энэ манай улаан Баяраа суужийна. Яг хэвээрээ байна шүү” гээд л индэр дээрээс аваад хаясан гэсэн. Энэ мэтээр түүний хээгүй имижийг илтгэх жишээ олон бий.

Чухамдаа энэ л имижийн ачаар уул уурхайн мэргэжилтэй түүнээс хэн ч улс төр, эдийн засгийн өндөр мэдлэг, арвин туршлага нэхээгүй. Бас төрийн тэргүүний суудлын төлөө насаараа харьяалагдсан намаа сольсон, газрын баялгаа гарын салаагаар урсгах “Алт” хөтөлбөр санаачилсан зэрэг сөрөг үйлдлээс энэ имиж нь халхалдаг. Нэгэнтээ ёолкны ширээ хараад “тансаг” хэмээн дуу алдах, төрийн ёслолын ганган дээлийн хормойд газрын тос гамгүй нялах зэргийг манай хээгүй Ерөнхийлөгчөөс өөр хэн чадаа билээ.

Хийгүй Н.Багабанди: Монголын түүхэнд хоёронтоо улиран сонгогдож найман жил Ерөнхийлөгчийн өндөр босготой, өргөн баавартай албыг хашсан, ард түмний дунд шулуун онч үгс, шударга үнэний “Крестный отец” болсон эрхэмсэг оршихуй.

Асуудалд бодитой хандаж аливааг миний чиний гэлтгүй голоор нь хэлдэг, хэлсэн болгон нь утга төгс уран цэцэн байхын зэрэгцээ сум мэт хурц, нум мэт хугарашгүй тусдагаараа өөртөө “хийгүй” имиж олж авсан.

Мэдээж үүнд нь цаас сэлт харж барьц алддаггүй, илүү дутуу хөдөлгөөн хийдэггүй чамбай байдал, сэтгэл хөдлөлөө тэр бүр ил гаргадаггүй хямсгардуу төрх нь нэмэрлэсэн байж таараа. Гельдэж янзалсан үс, гялалзсан ботинк, шугам шиг индүүдлэгтэй костюм, чамин зангиатайгаа эхээс төрчихсөн юм шиг л цэмцгэр эр.

Улс төрд ч бас яг энэ зангарагаараа явж ирсэн. Чухамдаа түүнийг Ерөнхийлөгч байх үест 1990 оноос хойшхи МАХН-ын нэр хүнд хамгийн оргил цэгдээ хүрч, олонхийн хүч төвлөрсөн үе гэж ойлгодог. Гэхдээ намынхаа нөхдийг хэлбийж хэтийдэх үед нь зүглүүлж чиглүүлэх үгсийг хатуухан хэлж, чуулганы хуралдаан дээр хүртэл түншээд авдаг л байсан.

МАХН үнэмлэхүй суудалтай он жилүүд дуусах ахуйд 2004 оны УИХ-ын сонгуулийн босгон дээр түүний хэлсэн “Шинэ сонголт хийцгээе”, “Урт шар дээлтээс болгоомжил” зэрэг битүү ёгт үг дарин дээр давс болж, хэвлэлийнхний нэрсэн хороор баяжин улам бүр удирдлагуудын зөрчилд хүргэж байв. Үндсэндээ хоёр дахь бүрэн эрхийнх нь хугацаанд өрсөлдөгч талаас шидсэн чулуу, улс төрийн адраар ниссэн бор шувуу түүний нам доторх байр суурийг ганхуулж эхэлсэн юм.

Ц.Нямдорж гишүүн нэгэнтээ түүнийг нэг хурал дээр “Хийгүй биш хиймэл хүн” хэмээн шазруун баяд зангаар тоншоод авсан удаатай. Юутай ч, энэ хүний улс төр дэх орон зай одоохондоо хумигдмал байгаа ч хийгүй Ерөнхийлөгчийг масс мартаагүй, “Титэм үг” хэмээх эцгийн сургаалаас нь залхаагүй л яваа.

Хийдэг Н.Энхбаяр: Монгол төрийн хамгийн өндөр гурван албан тушаалыг нэгэн биеэр хашсан хоншоортой эр. Үнэндээ түүнээс өөр Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн сэнтийд ээлж дараалан заларсан улстөрч байхгүй. Энэ хүний муу сайныг дэнслэх гэхээсээ имижийг нь тодорхойлох гээд үзье.

Ямар боловч мань хүн “Шашин төрийг хослон баригч”, “Number one”, “Авилгалын загалмайлсан эцэг” гэх мэт нэг нэр, хоёр хочоор баян. Гэхдээ их өр тэглэсэн, мянганы зам барьсан, үдийн цай өгсөн гээд өрсөлдөгчөө бодвол нүдэнд харагдаж, шүдэнд хазагдах зажлууртай. Энэ ч утгаараа “хийдэг” имиж бүрдүүлэхийн төлөө байдгаараа хичээж байгаа мэт санагддаг.

“Хийдэг” имиж нь гэхдээ дандаа сайн сайхан юман дээр яригдаад байдаггүй. Чадалтай залуусыг ашиглаад дараа нь шоронд хийдэг, баруун гар нь болж зүтгэж явсан журмын нөхдөө араар нь “хийдэг”, хууль шүүхийн маапаан гээд төрийн бүх институцийн булхай, сонгуулийн луйврыг өөрийн гараар хийдэг, монголын толгой баячуудын тоонд хүч түрэн орж ирж, боломжтой болгоныг өөрийнхөө авдарт хийдэг гээд саар юман дээр цохиж явах нь ч олонтаа.

Бас өөрийгөө ямар нэг сэжмээр Чингис хаантай холбох гээд чичрээд байдгаар нь хийрхүү имиж ч өгч болох юм. Олон улсын тавцанд танигдаж, танигдаад зогсохгүй хүлээн зөвшөөрөгдөн дэлхийн хэмжээний удирдагч болох нь түүний мөрөөдөл. Энэ мөрөөдөлдөө хүрэхийн тулд харин овоо юм хийж байгаа байх шүү. Зорьсон л бол зам зуурхыг эс тоон зорилгодоо хүрдэг чанар нь түүнийг энэ өндөрлөг рүү чирч гаргасан гэж хүрээлэгчид нь ярьдаг юм байна лээ.

Хошгируулдаг Ц.Элбэгдорж: Монголын түүхэнд хоёр удаа Ерөнхий сайдаар томилогдож, хоёуланд нь хугацаанаасаа өмнө огцорсон сонин намтартай эр. Хоосон яригч, хошгируулагч хэмээх хочыг наснаасаа олон дуулсан тэрбээр “Хэлэх бол хийхийн тал” хэмээх өөрийн зохиосон афоризмдоо үхтэл үнэнч явахаар шийдсэн бололтой. Харвард төгссөн, Хархоринд онхолдсон гээд түүний намтар тэр чигээрээ адал явдал, аймшгийн болон утга уянгын кино ертөнц.

“Монголчууд аа, миний ард түмээн, Чингисүүд ээ” гээд л түүний яриа эхэлнэ. Урсах үг, уран зүйрлэл, содон ишлэл, сонин баримтаараа тэр сонсогчдыг төвөггүй ховсдоно. Түүнийг ярьж байхад үзүүртэй мод хөлөглөж үүлэн дээгүүр хөвж буй лугаа адил сэтгэгдэл төрнө. Харин ярьж дуусахад нь алтан загасны эмгэн шиг өнөөх муу тэвшин дээрээ сууж байдаг. Сайн илтгэдэг байх нь улстөрчийн эзэмших ёстой гол чадвар ч заримдаа хэт амьдралаас тасархай юм ярьж ард түмэнд оноо алддаг.

Түүнийг хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайд байх үед Монголд анх удаа авлигын хэргээр төрийн том албан тушаалтан /Гаалийн Х.Баатар/ хорих ял авсан нь Элбэгээд овоо өндөр очков авчирсан. Даанч яль шалихгүй юмаар оролдож, тогоон дотроо хоронд орж, үгээ олзлуулж, үйлдлээ баллуурдчихдаг гэмтэй. Ямар сайндаа л улс төрийн тавцанд хорин жил хорчийтлоо зүтгэчихээд нэг муу бохинд тонгоруулж байхав. Асуудлын гол нь бохиндоо биш гэдгийг арай л хожуу ойлгож байна даа мань хүн.

Дэндүү дэврүүн, бас бодлогогүй, болчимгүй ч юм шиг алхам хийдэг түүнийг ардчиллаар түрээ барьж Америкийг шүтсэн Хэлбэрдорж хэмээн баалах нь бий. Хэлбэрдэгч болгосон ч, Хэлдэг болгосон ч тэр “Х” имижнээс зайлахгүй болохоор “Хошгируулагч” нь илүү дээр юм шиг санагдаж байна. Хашгируулагч байсандаа ч буруу юу байхав. Ямар ч бай түүний ард ардчилал хэмээх алтаар орлуулашгүй үнэт зүйл оршдог. Бас авилга хэмээх аалзны шүлснээс ангижруулах болов уу гэсэн ард түмний найдлага бий.

Хараад байхнаа манай Ерөнхийлөгч нарт “Х” үсгээр эхэлсэн имиж ихэд ээлтэй бололтой. Ганц хоёр нь гажуудсан байж болох ч үнэнээс нэг их хол зөрөөгүй гэж бодож байна. Тэр нь сайн тэрийг нь дэмжье, энэ нь муу энийг нь бяц даръя гэж байснаас иймэрхүү юмаар зугаацсан шигээ суух нь биед амар, бичихэд хялбар юм.

Сонголт мэргэн байх болтугай.

PS: Би хүнүүсийг муулах бас магтах, хэн нэгнийг доош дээш хийх санаа агуулсангүй. Зүгээр имиж талаас нь харьцуулах гэж үзсэн юм. Ижил төстэй “Х” үсгийг товойлгох гэж оролдлоо. Тэгээд лагууд нь орж ирээд тэмээнээс тэмдэгтэй тэнэг хүүхэн энэ тэр гээд байв аа. Тэгээд байвал тараг ч үгүй
хоцроно гэж мэд.

2009/05/16

"Үхлийн" эвлүүлэг

Моод хоцрогдноо гэж. Нэгэн үе сайд ялаа хоёр сониноос сүнсээ зайлтал айдаг байлаа. Ялаа хуйлсан сониноос бултаж амь дүйн зугатана. Сайд муулсан хэвлэлээс жийрхэж арга зарга үүсгэнэ. Тэдний дайн эцэс төгсгөлгүй үргэлжилдэг байв. Ялаа ихэнхдээ ялагдал хүлээн хогийн сав руу жийгддэг бол сайд голдуу ялалт байгуулж бичигчийг хаа нэгтээ “жийнэ”. Одоо гэтэл аль аль нь сониноос тэгтлээ айхаа больчихжээ.

Ялааны хувьд элдэв хор, алуур цохиурнаас айдаг болоо биз бодвол. Харин сайд дарга нар сонины эрээн цаасыг нэг их тоохоо болиод интернэт, фото зураг, дүрс бичлэг мэтээс эвгүйрхдэг боллоо. Ялангуяа донжийг нь тааруулж найруулаад цагийг нь олж цацсан дүрс бичлэгийн эвлүүлэг.

Арга ч үгүй биз. Хэзээний ч юм нэг бичлэг хаанаас ч юм гэнэт гарч ирээд, хэсэг бүлэг нөхдийн гараар орж, монтаж гэх “мэс засал”-аар дамжин үл ялиг өнгө зүсээ хувиргаад зурагтын суваг болгоноор зэрэг шахам гарч эхлэнэ. Дүрх төрх, дуу хоолойг нь сонсвол яг мөн. Гэтэл хэлсэн үгийн утга санаа, зорьсон зорилго нь арай л биш. Ам алдвал барьж болдоггүй хойно нэгэнт л хэлчихсэн үг, хийчихсэн үйлдэл болохоор мянга үгүйсгэж тайлбарлаад нэмэр үгүй. Үүнийг үзээд, араас нь үгүйсгэл сонссон иргэдийн толгой эргэж сүүлдээ нүд үнэнч үү, чих худалч уу гэдгийг ялгаж салгаж чадахаа болино. Яг л “Мөнгө цагаан, Нүд улаан тэр юу вэ" гэсэн чинь Монгол Улсын Сангийн хоёр сайдын нэр байж таардаг шиг. За энэ ч яахав.

Яг ийм эвлүүлгийн операцийг энэ сонгууль харин ч нэг гайхуулж байна даа. Ер нь сонгуульд нэр дэвшиж байгаа хүний тоо цөөн тусмаа тоглолт илүү жинтэй, чанартай байдаг юм байна. Ардчилсан зарчмаар төрийн тэргүүнийг сонгодог болсноос хойш манайд ингэж хоёрхон амьтантай цирк... биш ээ хоёрхон кандидаттай өрсөлдөөн болж байсан санагдахгүй байх чинь.

Ямартаа ч, энэ удаа хоёр “Э”-ийн арын албыг хариуцаж байгаа нөхдүүд хар цагаан пиардаа зөвхөн эвлүүлэг ч бус янз бүрийн шторк, дуу клип, бүр компютерийн флаш тоглоом ашиглаж байгаа нь нэг талаар дэвшил юм даа. Жишээ нь та Элбэгдоржийг дэмждэг бол ийшээ орж түүнтэй хамт Монгол Улсаа авлига, хээл хахуулиас ангижруулж, шударга бус бүхний үндсийг буудан устга. Харин эсэргүүцдэг бол ийшээ ороод түүнийг хэдэн ч удаа алгадсан болно. Танаас нэг их ур чадвар шаардахгүй, тарваганы нүх амдаж суугаад мань хүнийг хошгироод гараад ирмэгц тасхийлгэж орхи... Бүр их үзэн яддаг нь энэ дууг даган дуулж бах таваа ханга. Үр хүүхэддээ цээжлүүл.

Харин Энхбаярыг эсэргүүцэгчдэд одоохондоо тоглох тоглоом олж чадсангүй ээ би. АН-ынхан тоглоом зохиож чадсангүй юу, эсвэл надад олдсонгүй юу. Дэмжигчдэд харин дагаж дуулах дуу, клип хангалттай бий. “Өглөө шиг эх орон”... өөр юу юу ч билээ. МАХН ер нь сонгууль болгоноор бэлэгдлийн дуу хийдэг шүү дээ. “Манай гаригийн залуус” хамгийн эхнийх нь байлуу яалаа.

Харин энд нэг бичлэг байна. Яах аргагүй Энхбаярын амнаас унасан үг. Яг энэ хэсгийг үзвэл монгол хүн болгож сэрдхийж, эх орон элгэн нутаг эцэг эхээ үнэгүй хэмээн хээв нэг хэлсэнд нь хэрдхийн цочмоор. Үнэхээр энэ бүгд үнэгүй юу?

Миний эцэг эх л лав надад юунаас ч илүү үнэтэй. Хэдэн жилийн өмнө аав минь мөнх бусыг үзэхэд хорвоо ертөнц тэр чигээрээ хөмрөх мэт санагдаж уйлах багадаж үхэх ихдэж явсан. Залуугаараа бэлэвсэрч үлдсэн ээж минь одоо надад буй цөөн үнэтэй зүйлийн нэг.

Эх орныг минь хамгаалж цагтаа мянга мянган эрс халуун амиа өргөсөн. Тэдний урссан цус, гэр бүлийнхнийх нь унагасан нулимс хэдэн төгрөгний үнэтэй бол? Ерөнхийлөгчид Ховд аймаг, цаашлаад Монгол Улс үнэгүй бол надад уугуул нутаг Хөвсгөл, унасан нутаг Шарын гол, өссөн нутаг Дархан хот минь үнэтэй. Одоо амьдарч буй утаатай, шороотой Улаанбаатар минь ч үнэтэй.

Гэхдээ, аливааг ялгах салгах хэмжээний насанд хүрсэн хүний хувьд уурсахаа түр азнаад түүний Ховдод хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь сонслоо. / Холбоос оруулах гэтэл нэтээс хайгаад олсонгүй/. Уул нь мань хүн яг ч бас тэгээд хэлчихээгүй юм байна. “Боловсролыг үнэгүй болгож болохгүй, үнэгүй юм юу ч биш гэж гэж ярих хүн байна. Үнэгүй олдсон хэрнээ үнэ цэнэтэй зүйл зөндөө бий. Та нарын эцэг эх үнэгүй л олдоо биз дээ. Би л лав эцэг эхдээ үнэгүй олдсон, миний эцэг эх ч надад үнэгүй олдсон. Энэ Ховд аймаг, Монгол Улс чинь Та нарт үнэгүй л олдоо биз дээ. Гэтэл өнөөдөр бидний хамгийн ихээр хайрлах, эрхэмлэх зүйл мөн гэвэл мөн. Үнэгүй боловсрол ч бас ийм байх болно”... гэх утгатай үг хэлжээ.

Нэг юмыг нөгөөтэй жишиж тайлбарлахдаа оновчгүй харьцуулалт хийснээр тэр ингээд өрсөлдөгчиддөө өгөөш хаяад өгчихлөө. Хүний хэлснээс тайрч огтолж аваад сүүл толгой хийхдээ мэргэшсэн МАХН ингэж нэг өдөр мэхт мэхэндээ гээч болов. Пиарын энэ бохир аргыг мэдэхийн дээдээр мэддэг хэрнээ ийм эгзэгтэй үед таактик алдан, хаашаа ч эргүүлж болмоор үг хэлсэн нь яалт ч үгүй Энхбаярын өөрийнх нь алдаа боллоо. Түүнээс дээрх үгийг ямар зорилгоор яаж хэлсэн нь хамаагүй. Одоо суваг болгоноор “Эх орон үнэгүй гэж үү?... арай ч дээ” гэсэн шторк яваастай, тэр хэрээр мань эрийн рейтингэд эсрэг заалт нэмээстэй. Чухамдаа дээд сургуулийг төлбөргүй болгох гэж байгаагаа эх орон, ээж аавтай зүйрлэх хэрэггүй л байж.

Ер нь тэгээд их дээд сургуулийг үнэгүй болгоно гэсэн популист амлалтыг хүмүүс хэр хүлээж авч байгааг мэдэхгүй юм. Миний хувьд дипломтой худалдагчдын тоог цөөрөх биш харин ч нэмэгдэх юм шиг. Оюутан байхдаа хичээлээ таслаад унтчихмаар өдөртэй олон л таарч явсан. Даанч аав ээжийн минь зовж олдог хэдэн төгрөг нүдэнд харагдаад арга буюу өндийдөг байв. Зарим хичээлийн семинарын даалгаврыг хиймээргүй л санагддаг байв, гэвч өгсөн төлбөрийнхөө хариуд би юм сурч бас гайгүй кредит цуглуулах ёстой байлаа. Үгүйдээ л эцэг эхийн үглээн, загнаанаас халшрах нь дунд сургуулийн ширээнээс дөнгөж салсан төлөвшөөгүй хүүхдэд нэг төрлийн хөшүүрэг шүү дээ. Харин төлбөргүй болчихвол яах бол.

Сайн сурсныг нь төлбөрөөс чөлөөлнө, ингэснээр авлига буурна л гэж ярьж байна. Харин ч гайгүй дүн тавиулаад төлбөрөө буцааж авах гээд гэж багшийгаа, ректороо, деканаа хахуульдах бус уу. Хүн болгон үүнийг хүсэх болохоор хэн илүү уран нарийн аргатай нь санасандаа хүрнэ. Тэгснээрээ авлигын их сургуульд дөрвөн жил сурах бус уу.

Дунд сургуулийг харъя л даа. Үнэ төлбөргүй өчнөөн улсын сургууль байхад хүмүүс зарим нь яагаад хүүхдээ хувийн сургуульд өгөөд байгаа юм бэ? Бага боловч илүүг сураасай, мэдээсэй гэсэндээ л тэр. Юм бүхэн үүн шиг сонголттой байх ёстой. Үнэгүй юм үнэгүй л байдаг. Үүнийг харин үнэтэй болгох гэж чичирснийхээ горыг мань хүн өөрөө хэр амсаа бол.

Өдөр хоног ойртох тусам энэ мэт “үхлийн” эвлүүлэг улам эрчээ авна. Пиарчид одоо үүний төлөө өдөр шөнийг умартан ажиллаж байгаа. Мэдээллийн хүчирхийлэлд өртөж буй ард түмэн харин аль нь ямар учиртайг ухаж ойлгоё гэхээсээ илүү шууд утгаар нь тусгаж авах байх даа.

2009/05/13

Үгэн шоглоом

Гэнэтийн нөхцөл байдлаас болоод би гэдэг хүн энэ сонгуулиас харин ч нэг хол хөндий байна даа. Үе үеийн алалцааны үүрэн дотор нь бужигнаж, үгүйдээ л үүдэн хатавчаар нь эргэлддэг баагий ингээд нүдэн балай чихэн дүлий, суваг сольж аяга ёроолдсон шигээ суух сонин ч юм шиг. Санал хураах өдөр ойртох тусам нөхдийн хор нь яаж чангарч, хорз нь хэрхэн өтгөрч байгааг харахаар өмнөөс нь хааяа хонго улайж, хоолой сэрвэгнэхийг эс тооцвол шүү дээ.

Одоо бол сунгаа яг сайхан хавтгайрч байна. Харилцан түлхэлтүүд, хариу давшилтууд хүчээ авч хэн хэнээ нуман тулгуурт шахаад, нугасыг нь таслахад бэлэн болгоод өрчихсөн, өччихсөн байгаа энэ үед халз ярилцлага зохиож шууд дамжуулбал тээ.

Тэр нь сайн, энэ нь муу гэх нь юу юм зүгээр, энэ удаагийн сонгуульд талууд нэлээд нарийн жороор өрсөлдөж байгааг харин тэмдэглүүштэй. Хорвоо дэлхий хоёрхон хүнтэй, хотол олон нь түүнийг дагаад хоёр хуваагдчихсан, голоор нь оёоргүй хавцал татаж, ёроолгүй ус урсаж байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлэхөөр, өмнөх сонгуулиудаас илүү үгэн дээр тоглож, үйлдэл дээр шоглож байгаа нь үзүүштэй л юм... гсн.

Элбэгээгийн “Ард түмнийг хошгируулах хэрэгтэй байхгүй юу” гэсэн бичлэг гарах давтамж одоо улам ойртож байх жишээтэй. Ноднингийн УИХ-ын сонгуулиар ч явуулж байсан энэ сөрөг шторкийг хийхдээ өрсөлдөгч талынхан хашгируулах гэсний “а”-г компьютерийн аргаар “о” болгож зассан гэж нэг танил маань ярьж байсан. Түүнийг ойрын эх сурвалж гэж үзэж болох ч үнэн худлыг мэдэхгүй юм, хэрвээ үнэн бол ганц үсгээр гамгүй тоглосон байгаам шүү.

Бас тэр бохь хаядаг хэсэг. Шууд бус санаагаар, шал өөр төлөөллөөр дамжуулж нийгэмд хамаатуулсан нь хүмүүст айхтар хүрэв. “Ядахад яр” гэгчээр юун бохь вэ тэр одоо, зажилсан юм бол залгиж л орхино биз, талбай дээр нулимдаг хаашаа хог вэ гэж эгдүүцэх нэгэн байхад арай эвлүүлэг биш биз хэмээн хардах нөгөө нь ч байна.

Харин тэрэн дээр мань эр тактик алдсан, би ингэж ордноос гарч ирээд, ингэж нэг хүн бохь өгөөд, тэрийг нь би ингэж зажлаад, тэгж хаяад гэж тайлагнаж байхаар зүгээр л асуултаас эвтэйхэн бултаад орхичихсон бол хүмүүст таамаг хэвээр үлдээд, тэгсгээд дараагийн сенсаацид зайгаа тавьж бүдгэрэх байлаа. Пиарчид нь ч муу ажилласан. Уул нь бол тэр дор нь өрсөлдөгч рүү нь эргүүлж “Төмөр тамганы арслан шиг төрийн ордонд залрах биш амьдралд хутгалдаж ард түмэн, газар шороондоо ойр явдгын жишээ” болгож харагдуулж болох байсан.

Харин саяхнаас хариу шторк хийсэн нь “Та нар миний амандаа хийсэн бохьтой тэмцдэг юм байж, би та нарын аминдаа завшсан авлигатай тэмцэнэ” гэсэн үгтэй. Уул нь сүүл толгой холбоод яах аргагүй илтгэгч хүний үг, даанч хүч алга. Нөгөө тал бас яаж зүгээр байхав, энэ өгүүлбэрийг “Үлээдэг бохь шиг хоосон ярианаас Үйлдлээр биелүүлдэг бүтээлч ажил...” гэсхийж ашигласан байна лээ. Санадаг л санаа.

Нэг үгээр хэлэхэд АН-ы пиар юм болгон дээр жоохон жулдаад байгаа юм. Миний бодлоор, өрсөлдөгчийнхөө “Number one” имиж дээр “Намбарын Вант Улс” болгож тоглож болмоор л байхын. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглал, цаашлаад ихэнх хэвлэл мэдээлэл, оюутан залуусын холбоо санаачлагууд түүний заавраар хөдөлдөг гэх утгаар хийх гээд байгаа бол хаа байсан Туркмений Сафар Муратын жишээ авч суудаг. Арай л биш ээ.

Гэтэл “Хамар хүзүү хоёрын аль нь илүү чухал эрхтэн бэ” гэдэг тааврыг аваад үзье. Хамар гэвэл Энхбаярыг сонгоно, хүзүү гэвэл бас л Энхбаяр. Яагаад гэвэл Элбэгээ хүзүүгүй. 2004 оны сонгуулиар Баабар “Ном, ноолуур, тамхи гурвын алийг нь сонгох вэ” гэж нэг уулзалт дээр сонгогчдоос асууж байсан. Ном нь өөрөө, ноолуур нь Буян Жагаа, тамхи нь “Тамхи Со” компанийн захирал Дашдорж. Энэ гурав тэр үед Хан-Уулын тойрогт үзэж байсан. Харин хүмүүс ноолуурыг сонгож Жагаа өмнөх дөрвөн жилд гишүүн болсон. 2008 оны сонгуулиар Дашдорж гарч ирсэн. Ном харин дэлгүүрийн лангуу хэсч, дээдсийн улыг шагайсаар яваа. Гэхдээ хүмүүс түүнийг ихээр уншиж байгаа.

Өнөөдрийн тухайд, АН-ынхан Энхбаяр шиг их өр тэглэсэнтэй тэнцэх нэрийн хуудасгүй Элбэгээдээ хүчтэйхэн слоган ч бодож олж чадсангүй. “Шударга байцгаая” гэдэг нь шал хоосон хөндий, ерөнхий сонсогдож байгаа биз дээ. Үгүйдээ “Орос шиг бай л даа” гэдэг шиг чихэнд наалдаж байх ёстой.

Уул нь “Цахиагийн Элбэгдорж – Ардчиллын төлөө цахилах хүч, ард түмний төлөө цохилох зүрх” ч гэдэг юм уу нэг тийм дэврэнгүй, бадрангуй уриа түүний дүрх төрх болчихмоор. Одоо тэр Солонгосын хандивийн талаарх шуугианыг ч гэсэндээ “энэ бол гүтгэлэг” гэхээс илүү олигтой няцаалт өгч чадахгүй юм. МАХН-ы пиарчид харин нэлээн сайн ажиллаж байна. Хөгшин хөвөөгүй л хөдөлгөөнд оруулж чадаж байна шүү дээ өөрсдийнхөө талд. Жишээ нь өдрөөр ажил олгож хог түүлгээд, түүсэн хогийг нь худалдаж авдаг аян бол их овжин санаа шүү. Наанаа юу ч харагдахгүй хэрнээ цаанаа хэн ч хөдөлмөр эрхэлж хөлс авч болно, ажил хийхийн тулд заавал өндөр царайлаг байх албагүй, бас нийслэл хот цэвэрхэн байх ёстой гээл ай?

За сонгууль ч яахав, тоглоом шоглоомын аль нь мэдэгдэхгүй толхилцоон дунд сүүлээрээ даллаж, сүүдрээсээ бусгаж байгаад томчууд санасандаа хүрч, тоосонд нь бид булагдаад үлддэг хойно. Харин энэ үг гэдгээр хүнийг алж ч, аварч ч байгаа жишээ үргэлж сонирхол татах юм. Зөвхөн үг ч биш цэг таслал бүр ярианы пауз, өргөлт...

Хүн болгон мэднэ дээ, нөгөө Оросын Хатан хаан Мария Федоровна зарлигийн таслалыг сэмхэн засч нөхрөө цөллөгөөс аварсан тухай түүхийг. Тэр авгай “Простить нельзя, отправить в Сибирь” гэсэн тушаалын бичгийн таслалын байрыг сольж, “Простить, нельзя отправить в Сибирь” болгосныг түшмэдүүд анзааралгүй цааш явуулж ёсоор болгосон гэдэг. Харин хэлний мэргэжилтнүүд үүнийг илүү ойлгомжтой болгох үүднээс “Казнить нельзя помиловать” гэж өөрчилсөн. Энд таслалыг нельзя-гийн урд нь тавьбал цаазлана, ард нь тавьбал өршөөнө. Сонин шүү, ганц муу таслал хүнийг дүүжлүүрээс аварсан гэхээр.

Арай ойр жишээ авъя. Монголын түүхэнд хараар бичигдсэн их хэлмэгдүүлэлтийн үе буюу 1938 онд сумын хэлтсийн төлөөлөгчдийн нэр дээр харьяа дээд удирдлагаас нь утсаар цахилгаан иржээ. “Хэсгийн төлөөлөгч нөхөр Юнгээ, хянагч Жамдориг та (-) хоёр сумынхаа мяндагтан лам нарыг баривчилж, аймгийн яаманд яаралтай авчир” гэснийг холбоочин дамжуулахдаа “хоёр” гэдгийн ард биш та гэдэг үгийн дараа зогсоц хийснээр нэг биш хоёр /зэргэлдээ/ суманд лам нарыг баривчилж эхэлсэн гэдэг. Өөрөөр хэлбэл холбоочин дамжуулахдаа ганцхан амьсгаа буруу авснаар баривчлагдах ёсгүй байсан олон хүн хэлмэгдсэн гэсэн.

Ганц үг гавьяа эсвэл гай тарьж болохын өөр нэгэн жишээ. Оюу толгой ордыг ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээний эхний төслийг амтай болгон л муулсан. 30 жилээр гэрээ хийх гэлээ гээд. Гэтэл Ашигт малтмалын тухай хуульд 100 сая ам.доллараас дээшхи хөрөнгө оруулалтын гэрээг 30 жилээр хийх тухай заалт бий. Үүнийг манай ухаантнууд гэрээний төсөл яригдахаас өмнө анзаараад, хуулиндаа ганц үг нэмээд “30 хүртэл жилээр” болгочихож болох байсан. Үүнд гурван жил ч орж болно. Гэтэл хуулиа үндсээр нь өөрчилнө гэж хавар намрын чуулган дамжиж хэрэлдээд өөрчилсөн ч юмгүй гэрээтэй золгосон. Одоо гор нь гарч байна шүү дээ.

Үг үнэтэй ч үнэн амьдрал дээр хүн болгон ингэж амнаас гарах хий, алхаж гишгэх мөр болгоноо хараад хянаад байх боломжгүй. Үүнийг л улстөрийн зорилгоор эвтэйхэн мушгиж, эвлүүлж гуйвуулж тархи угаах замаар санасандаа хүрч буй нь харин хэр зөв зүйтэй үйлдэл юм, мэдэхгүй ээ. Хуулийн цоорхой ч бас яг ийм зарчмаар явдаг. Утга зохиол, сонин хэвлэлийн стандартад бол үгийн хэрэглээ өөр хэрэг л дээ.

Эцэст нь, хоёр мөрөнд ганц нэгхэн үг үсэг өөр, бусад нь ижил хэрнээ төгс утга санаа гаргасан нэртэй найрагчийн нэг шүлгээс ишлэе. Гоё санагдаад байдаг юм.

... Цэцгийн толгойг тасддаггүй үртэй байхыг хүснэ би
Цэцдийн толгойг авдаггүй төртэй байхыг хүснэ би...

Ц.Хулан

2009/03/06

Гарц үгүй

Өнөөдөр Монголын сэтгүүлзүйн түүхэнд онцгой тэмдэглэгдэх өдөр. Харамсалтай нь манай хэвлэл мэдээллийнхэн тавдугаар сарын 5-нд тохиодог Олон улсын сэтгүүлчдийн өдрийг нижгэр тэмдэглэдэг мөртлөө дотооддоо тогтмол хэвлэл үүссэн өдрөө тоодоггүй. Тавдугаар сард тохиодог тэр өдрийг давхцуулаад Монголын хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр болгоод зарлачихсан.

1913 оны гуравдугаар сарын 6-нд Монголын анхны тогтмол хэвлэл “Шинэ толь хэмээх бичиг” нэрээр Их хүрээнд гарч байжээ. Тус сонины эхний дөрвөн дугаар 30-40 хуудастай ном хэлбэрээр, дараагийн дугаарууд 6-10 хуудастай сэтгүүл хэлбэрээр 1914 оны 8 дугаар сарын 21-ныг хүртэл 500 хувь хэвлэгдэн гадаад, дотоодын төрийн байгууллагуудаар үнэгүй тарж байжээ.

Одоо шар бор, өдөр тутмын болон долоо, арав хоног тутмын нийлээд 3000 гаруй тогтмол хэвлэл байна гэсэн тойм тооцоо байдаг. Өнгө зүс, хуудасны олон, формат хэмжээ гээд тоо хэлбэр талаасаа үнэхээр дээшилж, сайжирсан ч хэвлэл мэдээллийн нэр хүнд өнөөдөр шалдаа бууж, шавхайтай хутгалдаж байгаа гэвэл дэгсдэхгүй байх. Үүнд нийгмийн өөрчлөлт, хүмүүсийн сэтгэлзүйгээс гадна сэтгүүлчид бид өөрсдөө буруутай. Хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү ч бултах гарц үгүй.

Гурван жилийн өмнө билүү дээ, Олон улсын сэтгүүлчдийн өдөр, Монголд сэтгүүлчдийн байгууллага үүсч хөгжсөний 55 жилийн ойгоор “UB palace”-т “Сэтгүүлчдийг хорихоо зогсоо” сүржин уриатай нэг мундаг шоу зохиогдож билээ. Монголын чөлөөт сонины холбооноос зохиосон тэр шоунд дуулсан рок попынхон бүгдээрээ сэтгүүлчид л энэ нийгмийг авч явж байна гэх мэт манж үг харамгүй урсгаж байв. Харин аянд нь үс гэзгээ сэгсэлзүүлэн бүжиглэж, “Бид ган үзэгтэн” хэмээн орилолдох халамцуу хүүхнүүдийг хараад миний ажиллаж яваа салбар, дөрөв дэх засаглалын маань үнэн нүүр царай ийм гэж үү гэж бодогдож байсан.

Харин нөгөө зааланд нь Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн хүндэтгэлийн концерт болж байлаа. Чухамдаа сэтгүүлчид энэ хоёр байгууллагын үзэл бодлын зөрчил, турхиралтын бай болж хуваагдан хөлчүүрхэж, коридорт нь тааралдаад бие биедээ үг хаян шөргөөлцөлдсөн шигээ нэгэн үдшийг өнгөрөөж билээ. Монголын сэтгүүлчдийг зангидсан мэргэжлийн байгууллага болох Сэтгүүлчдийн эвлэлээ нөгөөдүүл нь “Эрх баригчдын эвлэл” хэмээн цоллосон бол Чөлөөт сонины холбоог “Чөдөртэй сонины холбоо” гэж наадуул баалахаа бас мартаагүй.

Бид ийм л цаг үед, ингэж л ашиг сонирхлын золиос болж, хоорондоо эвдрэлцэж, ясаа булаалдах нохой мэт хэмлэлдэж явах тавилантай төрсөн азгүй улс. Нөгөө талаар, хаа явсан газраа хүндлүүлж, зочид буудлын аль л люкс өрөөнд залардаг байсан соц үеийн сэтгүүлчдээ бодвол нийгмээ эрүүлжүүлэхэд жинхэнэ утгаар нь бага ч гэсэн хувь нэмэр оруулж яваа азтай хүмүүс. Ямар боловч бид Монголын тогтмол хэвлэлийн түүхийг шинээр бичилцэж, энэ салбарт амь бөхтэй оршсон час улаан өнгийг хар, бор, шар, ногоон, цэнхэрээр сүлж, бас зурж яваа.

Үдийн хоол, үзэг дэвтэр мэтхэнээр даллуулдаг гэж өөчилдөг, үнээн. Үгийн солионы ард өөр сонирхолд дөрлүүлдэг гэдэг, үнээн. Гэхдээ амьдралын аль л болохгүй бүтэхгүй болгоны эсрэг “бэлэн” командтай явдаг энэ хүмүүсийн хувийн амьдрал руу нь хальтхан өнгийгөөд үзээрэй. Лав л зурагтын мэдээ шигээ өнгөлөг, сонины нийтлэл шигээ хурц байж чадахгүй.

Миний бие, саяхныг хүртэл салбараа өнгөн талаас нь харж явсан болохоос өнгөр дотроос өлийж үзсэнгүй явж. Элдэв сайн, саарыг нь эргэцүүлж үзсэн ч удаагүй. Өдөр тутмын сонин гэдэг дөнгөтэй, морины нуруу авдаг халгаатай ачааны булангаас нь дөнгөж үүрэлцэж эхлээд л сэтгүүлчийн хөдөлмөрийг яагаад гүний уурхайн ажилчинтай зүйрлэдэгийг мэдэрсэн. Сүржигнэж байгаа юм биш шүү, зүгээр л нэг юмыг ойлгоод цочирдсон.

Сайн мэдээлэл албаны шугамаар хэзээ ч олддоггүй юм билээ. Ялангуяа улстөрийн тогоон дахь сенсаацтай шинэ мэдээлэл амин хувийн харьцаанд л нээлттэй. Энэ орон зайг алдарт хүрсэн акулууд, эсвэл нэр нөлөө бүхий хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ажилладагууд нь, үгүйдээ л царайныхаа сайхнаар цаас цоохорлодог мэргэжил нэгтүүд аль хэдийн эзэлчихсэн байдаг юм байна лээ.

Харин над мэт нь насаараа арын албанд зүтгэж явах заяанд төрсөн ч байж болох. Алдартай, бас хөөрхөн биш болохоор карьяараа өсгөх хамгийн дөт зам нь нөлөө бүхий хэвлэлд хүлээн зөвшөөрөгдтлөө гүрийж ажиллах. Гэвч цаг дээрээ тулахаар зориг, зүрх, бас эрмэлзэл дутаастай. Азаар амар тайван амьдрал, карьяаргүй ч цензури багатай ажилтайгаараа алдрын зэрэгт чардайтлаа тэмүүлэх зарим нөхдөөсөө давуу байж болох. Магад хожим харахад сул тал минь ч байх билүү. Яст мэлхий бат бөх хуягтай учир олон зууны туршид хөгждөггүй, болхи бүдүүлэг хэвээр үлдсэн шиг. Гэхдээ би одоохондоо энэ гал тогоог халуун, бас халтай хэмээн зүрхшээж орхиод, биед амар, бас өгөөж ихтэй өөр салбар руу "урвасан" хэсгийнхээ араас явчихаагүй л байна.

Бас, олонд танигдсан нэгний ард нэртэй улстөрч, бизнесмэн, санхүүжүүлэгч, шантаажлагч нуугдагийг мэдсэн. Хэзээ энэ бүхэн цэвэршихийг би байтугай нь хэлж мэдэхгүй. Гэвч дан ганц сэтгүүлчдэд буруу өгөх аргагүй юм билээ.

Энэ түүхэн өдрөөр далимдуулж идээ бээр болтлоо буглаад байсан эмзэг сэдвээ хөндлөө. Мэдээж бүгдэд нь хамаатай, бас сонирхолтой байх албагүй. Эцэст нь хүндэлж явдаг нэгэн сэтгүүлчийн бичлэгийг оруулъя. Миний хэлэх байсан, хэлмээр байгаа санаа энэ "Сэтгүүлчийн зүрхний хэмнэл" нийтлэлд бий. Хатуу үг хаа ч олдоно, харин жаахан азнаад шагайвал... гарц үгүй.

2009/02/03

Морь унасан “хавиргагүй” сайд

Ерөнхий сайд С.Баяр мориноос унаж хавирга сүврэгээ хугалжээ. Сүүлийн үеийн хачиргүй хэрнээ хачирхалтай мэдээ гэвэл энэ. Монгол хүн морь унахад буруу ч юу байхав, унаж байж адуучин, уйлж байж хүн болдог гэдэг. Гэвч хотод өссөн хорчгор цагаан залуу саваагүй нохой саранд хуцна гэгчээр сайн чадахгүй юм руугаа сарваганаж байж хэдэн сарын хэвтрийн дэглэмд шилжив.

Доод тал нь гурван сар нам хэвтэх хэрэгтэй болсныг эмч, хэвлэлийн төлөөлөгч хоёр өчигдөр нь зарлав. Ер нь он гарсаар мань эрхмийн бие нэг л өөдлөхгүй байгааг хэвлэлээр бичих болсон. Өөрөө ч нэг удаа эмнэлгийн байгууллагуудын ажилтай танилцаж явахдаа элэгний С вирустэйгээ мэдэгдсэн. “Манай эмнэлгүүд нэг удаагийн зүү тариур, эрүүл ахуйн шалгуур мөрдөхдөө тун хангалтгүй. Би хүртэл шүдний эмнэлэгт эмчлүүлээд л элэгний С вирус авчихаж байгаа юм чинь” хэмээн ам алдаж байсан. Бас “Улаанбаатар таймс” сонин, ТВ-9 телевизээр эрхэм сайд загвар өмсөгчидтэй зугаацан, топ “я” Одгэрэлтэй дотносны улмаас зүрхний хэм нь алдагдаад сайд нарын 2-р эмнэлэгт хэвтэж байгаа тухай хошин ч юм шиг хоржоонтой ч юм шиг мэдээлсэн удаатай. Үнэн худал эсэх хийгээд цаана нь ямар зорилго нуугдан буйг мэдэхгүй юм, юутай ч дээрх мэдээллийн хэрэгслүүд сэрүүлэг, эргүүлэг тэргүүтэй долоо хоног тутмын шар хэвлэлүүдээс арай даацтай, үнэмшиж болохуйц далайцтай болохоор эрхгүй эргэлзээ төрүүлж байв.

Элэг, зүрхний өвчнийг эс өгүүллээ гэхэд бусгасан морины булгианд тогтох чадваргүй мань эр уясан морь, унасан хүлгээрээ чамирхдаг хөдөө гаралтай, хөдсөн баячуултай барьцалдан хунгар дунд хурдны удамтай морь унан дэгжирхэх хэрэг байсан юм болов уу. Хаа сайгүй налайж тайвширдаг зун намрын хайлган цагаар ч бол яахав, улс орны эдийн засаг хамгийн ихээр хүндэрдэг хаврын тарчиг цагт, гадаадаас ирсэн гийчин мэт аяглах нь нэг л зохимжгүй санагдаад байна.

Хувь хүний өвчин зовлонг тоочин дэлгэж, хорсол баяслаа тайлах шиг муухай юм үгүй, гэвч С.Баяр гэдэг эрхмийн эрүүл мэнд, бэртэл гэмтэл нь хувь хүний асуудлаас халиад гүйцэтгэх засаглалын тэргүүний хувиар монгол хүн бүрт тодорхой хэмжээгээр хамаатай гэдгийг нотлох шаардлага юун.

Өвдөх эрхгүй хүн гэж байхгүй, тэгээд ч үе үеийн ерөнхий сайд өвдөж зовоход ингэж сүйд болдоггүй хэмээн шүүмжлэх нэгэн гарах л байх. Гэвч дэлхийн санхүүгийн хямрал Монголд амь бөхтэй тухалж, дэргэдээс инфляци, дээрээс дифляци хоолой боомилох дөхөж байхад улс орны хувь заяа, ард түмний амьжиргааг аварч үлдэхийн тулд бүтэн нойр, бүлээн цайгаа хагаслан суух ёстой Ерөнхий сайд омголон морины ам дийлэхгүй байж бусдыг дуурайн чамирхаж, агаар салхинд зугаалах нь хэнд хэрэгтэй юм бол. Үнэхээр л эмчийнх нь хэлснээр дөрөөнд багтахгүй баравгар гуталтай явсан юм бол заавал морь шаардлага юу байсан юм.

Хамтарсан Засгийн газар хэмээн гэдсэндээ хөлөө хийлцсэн хэдэн нөхдийг эзгүй орхичихоод, хугарсан хавирга, цуурсан нуруугаа эмчлүүлээд хэвтэх зуур ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сунгаа эрчээ авч, орон даяар дахиад л хоосон улстөржилт, хов жив дифляцитай уралдан уухайлж, борлуулалтгүй үйлдвэрлэл, бодлогогүй шийдвэр, хэрэглэгчгүй бизнес, хэтэвч хоосон хүн тоогоо алдах вий гэсэн болгоомжлол төрөх нь зүйн хэрэг.

Өлзийт хэмээх томчуудын бэл бэлчин, ёндоогоороо өрсөлддөг хороололд очиж, бэлгэнд авсан шинэхэн эмээлээ тохож үзэхээр саваагүйрхсэн сайдыг энгийн үед бөөн бөөнөөрөө сүрэглэн дагаж, сүрийн хүчийг үзүүлдэг хамгаалагчид нь яагаад хорьж, үгүйдээ зэрэгцээ морьтой хөтөлж хамгаалж явж болоогүй юм бол. Гал усны гашуун зовлон тохиоход амиа золиход ч бэлэн байх ёстойнхоо төлөө тэд бараа болдог болохоос хоосон толгой, хөөсөн булчингаа гайхуулж мэдээ авах гэсэн хэдэн сэтгүүлчийг хөөж туух гэж цалинждаггүй байлтай.

Ер нь ганц С.Баяр ч биш төрийн том албан тушаал хашиж, ард түмний хувь заяаг атгаж яваа эрхмүүд хаана ч явсан хариуцлагатай алхаж гишгэж, ялихгүй маяг ямааны гарц гэдгийг санаж явахад илүүдэхгүй болов уу.

2009/01/05

Өнөө жилийн өнгийг өөдрөгөөр шинжихүйд

/хэнхэглэл/
Хуанлин хуудас шинээр эргэж хуучин шинэ он халаагаа солилцлоо. Түрүү оны бухимдал, бахдал, баяр хөөр, уй гуниг бүхэн түүх болон ард хоцорч, угтан золгох хүсэл тэмүүлэл, зорилго зорилт урдах харгуйг тосон өмнө маань зурайж байна.

Улиран одсон 2008 он монголчууд бидний хувьд их сорилтын, их ухаарлын он жил байлаа. Сургамж үлдээсэн үйл явдлууд нулимс дагуулан залгаж, зуун дамжин өртөөлөх баяр хөөрөөр ч дутаагүй. Туулж өнгөрөөсөн мөчүүдийн алдаа оноог цэгнэе гэвэл туухайн жин тэнцэж, “тэг” зааж ч магадгүй юм.

Цаг хугацааг бүтэн жилээр ухраагаад үзвэл 2008 оныг эхнээсээ л бид таагүй мэдээтэй угтаж байлаа. Зөрж өнгөрөх хоёр оны заагт “Азийн чоно” компанийн техникийн спирттэй архинд олон хүн хордож амиа алдан, хувь хувьсгалын байгууллагуудын ажлын хариуцлагагүйг нотоллоо. Засгийн газраас өнгөрөгч оныг “Хүнсний аюулгүй байдлын жил” болгон зарласантай зэрэгцээд хүнсний аюулын харанга хүчтэйхэн дэлдсэнийг бид мартах учиргүй. Хонгорын цианаттай ногооны дуулиан, мөнгөн устай хөрсний шуугиан намжаагүй байхад этилийн спирттэй архи, хачигтай алим, меламинтэй сүү, өттэй гурилын “хөгцтэй” мэдээллүүд сэтгэл түгшээх болсон. Айлын хурим, албан байгууллагын ойн арга хэмжээний үеэр хүмүүс бөөн бөөнөөрөө хордож, Хордлогын төв ачааллаа дийлэхгүйд хүрч байлаа. Хүнсний бүтээгдэхүүнийхээ 70 гаруй хувийг гаднаас, урьд хөршөөс авсаар байгаа бидэнд хүнсээ 100 хувь өөрсдөө үйлдвэрлэх хэрэгтэйг, үндэснийхээ үйлдвэрлэлийг дорвитойхон дэмжих цаг ирснийг, импортын бараандаа чанарын шалгуур олигтойхон тавих шаардлага буй болсныг 2008 хатуухан сануулсан гэдэгтэй хэн бүхэн санал нийлэх биз ээ.

Харин энэ жил он солигдох мөчид хордлогын дуудлага бараг ирээгүй нь олзуурхууштай. Бас хоёр оны заагт гарсан гэмт хэргийн тоо болон эрүүлжигдсэн хүний тоо өмнөх жилийнхээс илт буурсан нь ирж буй жилийн өнгийг илтгэх өөдрөг нэгэн үзүүлэлт болж байна.

Нэг үеэ бодвол бид ууж идэхээ тохируулж, хугацаа баталгааг нь шалгадаг болжээ. Нөгөөтэйгүүр бүтэн жил үргэлжилсэн түгшүүртэй мэдээнүүд ч “ач тус”-аа өгөө биз. Хамтарсан Засгийн газар энэ оныг “Үйлдвэржилтийн жил” болгон зарлаад байгаа. Хүнсний аюулгүй байдлын жил зарлагдсан цагаасаа эсрэгээрээ эргэсэн шиг явдал дахин бүү давтагдаасай хэмээн ерөөх үлдэж байна.

Халаагаа өгсөн оны халгамаар үйл явдлууд үүгээр дуусаагүй. Өвлийн бэлтгэл тааруу байсны балагаар ч гэх үү, өмнөх жилүүдэд тайван байсны уршгаар ч гэх үү зүүн аймгууд хаврын шуурганд хүчтэй нэрвэгдсэн. Цаг агаарын гэнэтийн энэ үзэгдлээр 52 хүний эрдэнэт амь үрэгдэж, сая гаруй толгой мал хорогдсон. Гамшигт үзэгдэл давтагдахгүй гэх баталгаа байхгүй болохоор гарсан хохирлоос бид том сургамж авч үлдсэн байгаасай. Харин 2009 оны заагт монголын мал урьд хожид байгаагүйгээрээ өсч 42 саяд хүрсэн тосон мэдээ чих мялаасан. Амны билэгээс ашдын билэг улбаалж, малчдын маань амьдрал шинэ онд улам өөдлөн дэгжиг ээ.

2008 он улстөрийн үйл явдлаар чухам будаатай шөл шиг буцалсан жил байсныг хүмүүс дуу нэгтэй хэлэх байх. Сонгуульдаж, булхайцаж, түүнд нь бялуурч, бүр бачуурсан үйлдлүүд тоймоо алдсан. Яагаад ч юм, монголчууд хэзээ хэзээнээсээ илүү утаа гартал улстөржиж, утгаа алдтал тэмцэлдсэн, үр дүнд нь таван хүн эрсдэж, үй олон хүн нулимстай үлдсэн. Амгалан тайван байсан хот хормын төдий орвонгоороо эргэж, үнс, нулимс, харамсал болж үлдсэн. Бид үүнээсээ цочирдсон, хаширсан, бас жигшсэн. Дараа нь орон нутгийн сонгууль ирцгүйдэж, олон хүний санал үнэгүйдсэн нь энэ л явдлаас улбаатай. Олон хүн урьд хожид байгаагүй ухаарал амсч, огт төсөөлөөгүй гэмшил хүлээж, бас аливаа юм хэр хэмжээнээсээ хэтрэхээр юунд хүрдгийг, амьдралын утга учир, хүн байхын үнэ цэнэ гэж чухам юу болохыг эргэцүүлсэн байх. Би ч мөн адил.

Ирэх хавар Ерөнхийлөгчийн сонгууль болно. Өнгөрсөн жилийнхээ сургамждаа дөрөөлж, өнөө жил бид соёлтой сонгуульдах биз ээ. Бас шинэ оны эхний өдрөөс төрийн албыг нам, улстөрөөс ангид байх хууль хэрэгжиж эхэллээ. Намаараа талцаж, үзэл бодлоороо хуваагддаг төрийн алба эрүүлжих нэг гишгүүр ахилаа хэмээн сайн талаас нь харъя.
Улирах он тэр чигээрээ уйтгар гуниг, хар үйл явдлаар дүүрэн байгаагүй ээ. “Атрын III аян” амжилттай өрнөж, монголчууд бид үр тариа, буудайн хэрэгцээгээ өөрсдөө хангаж чадна гэдгээ мэдэж авсан. Улаанбуудайн “ид шид” улам нэмэгдэж буй одоо үед энэ яах аргагүй сайхан мэдээ. Бид өөрсдийн гараар бүтээсэн баялгаа тээрэмдээд гурил болгоно, исгэж дараад спирт болгочихно, эсвэл этилон болгож шатахуунтай хольсон ч болно. Өөр ийм олон талын ач холбогдолтой стратегийн хүнс байхгүй шүү дээ. Тариалан эрхлэлтийг , тариаланчдыг дэмжих нь Хамтарсан Засгийн газрын гол зорилт хэвээр байгаа болохоор энэ ажил шинэ онд улам бүр үр дүнгээ өгөх буй за.

2008 онд “олимп болоогүй байсан бол яах байсан бол” хэмээн дуу алдах нэгэнтэй таарч байлаа. Нээрээ л улирч одсон саар бүхнийг уухайн түрлэгээр сүүлсэн үйл явдал болсон нь олимпийн анхны алтан медаль байлаа. 44 жилийн дараа хүсэн хүлээсэн олимпийн аваргууд төрөхөд монгол хүн бүрийн цээжинд омогшил амтагдаж, нүдэнд баярын нулимс хурсан. Хоёрын хоёр хос алтан, мөнгөн медалийг бид хотол олноороо хөөр болон хүлээн авч, үүнийг авчирсан хөвгүүд, охиноо үндэсний баатар болгон дээдэлсэн. Бас паралимпийн аваргаа бахархаж угтсан. Үнэндээ бид санаанд оромгүй олон явдлын гэрч болж, үгээр хэлэх аргагүй саар сайн болгоныг нэгэн жилд дэнсэллээ.

Өнгөрсөн бүхнээ нэгтгэж дүгнээд өнөө жилийн өнгийг харахад ямар ч байсан өөдрөг сайхнаар төсөөлөгдөж байна. Аль юм болгон бүгдийг харлуулж, аль муу талаас нь харж бухимдах вэ? Сонгуульд ялсан намууд хамтарч байгуулсан Засгийн газар удтал талцуулсан олон асуудлыг шийдээд эхэлж байна. Мэтгэлцэж маргасаар цаг алдсан Хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийг энэ оны хоёрдугаар сарын нэгэн гэхэд Засгийн газар боловсруулсан байх ёстой. Хоёр толгойг ашиглах хэлэлцээр хэр амжилттай хийгдэхээс монголчууд бидний халаас түнтийх эсвэл шалчийх нь хамаарна. Дэлхийн магнайг үрчийлгэсэн санхүүгийн хямрал одоо ч үргэлжилж байна. Үүнд багахан шиг нэрвэгдэхийг бид бүгдээрээ хүсч, хичээж байгаа. “Үсрэнгүй хөгжлийн үе ирлээ” хэмээн сайрхаж байсан Ерөнхий сайд үүссэн нөхцөл байдалд "гараа өргөж" бүх нийтээрээ бүсээ чангалахыг уриалсан. Төсөвт байгууллагуудын зардал хумигдаж, түүнийгээ дагаад зарлага цэгцэрсэн. Үрэлгэн явсан цаг хугацаанаасаа суралцаж, үйлдвэрлэж бүтээх үе ирснийг тэмдэглүүштэй.

Юутай ч 2009 онд бид Ерөнхийлөгчөө сонгоно, Халх голын 70 жилийн ойгоо тэмдэглэнэ, төрийн албан хаагчид намаа эсвэл ажлаа сонгох хатуухан сорилтой тулна, бас хоёр том ордоосоо хувь хүртэх хүлээлт маань шийдэгдэнэ. Амьдрал өрнөдгөөрөө өрнөж, айсуй он жилүүд улирдагаараа улирах байх. Гэхдээ их түүхийн нэгэн хуудсыг шинээр нээж буй болохоор энэ жил монголчуудад маань ээлтэй, ивээлтэй байг.

2008/12/29

Банкны балаг

Идэшний хэд гурван малаас илүү гарах юмгүй Дондог сумынхаа салбар банкнаас зээл авчээ. Барьцаанд нь морин тэргээ тавьж 100 мянган төгрөг зээлээд гурван жилийн дараа 200 мянга болгон буцаан өгөх гэрээ хийв. Мөнгөө авмагц нь банкны ажилтан: -Та дараа 200 мянгыг нэг мөсөн эргүүлж төлнө гэдэг хэцүү шүү дээ. Одоо талыг нь төлчихөөч гэхэд тэр хэсэг тээнэгэлзсэнээ зөвшөөрөв. Дондог банкнаас гарч ирээд “Хачин юмдаа, морин тэрэг байхгүй. 100 мянга байхгүй. Дахиад 100 мянгын өртэй болчихдог. Тэгсэн хэрнээ бодоод үзэхээр бүх юм үнэн” …

2008/11/12

Саналаа өгөөрэй, сугалаагаа татаарай!

Асуудал нь тулгамдсан хэрнээ агуулга нь хөгжилтэй, арай хатуу хэлбэл арга ядсан нэг хуулийн төсөл гишүүдийн ширээнээс мэндэллээ. Төрийн ажилтнууд гэрээр явж сугалаа тараагаад, тэрүүгээр нь бид санал өгч, хонжвортоо аз нь шовойсон аавын хүү нь зурагт, индүү, гар утас, алдаж сугалсан нь аар саархан юм аваад харина. Харих замдаа нийтийн унаагаар хүссэн зүгтээ үнэгүй зугаална гээд боддоо. Болоо ч үгүй дахин сонгууль болох тэр өдөр нь амралтын өдөр биш хэрнээ хот даяараа амрана. Догь байгаа биз? Сар гаруйн өмнө болсон орон нутгийн сонгууль нийслэлд ирцгүйдэж, зарим дүүрэгт бас үнэгүйдсний “ачаар” мөдхөн ингэж тансаглах нь.

УИХ-ын нэр бүхий гурван гишүүн нийслэлд дахин сонгууль явуулж, түүндээ иргэдийг идэвхтэй оролцуулахын тулд Орон нутгийн хурлын сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл санаачлан өчигдөр ангийн даргадаа өргөн барилаа. Орсон заалттай нь уялдаж хэд хэдэн хуульд бас “гар хүрнэ”. Хамгийн гол нь эдгээр өөрчлөлт бүхий хууль нь байнгын хороо, чуулганаар дэмжигдвэл дараа дараагийн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын сонгуулиар хэрэгжээд явчих юм.

Юутай ч төсөл санаачлагчид хуульд өөрчлөлт оруулах шалтгаанаа хэд хэдэн үндэслэлээр тайлбарлаж байна. Сонгуулийн санал авах өдөр амралтын өдөртэй давхцаж байгаа нь иргэдийг амрах эрхээ эдэлж чадахгүйд хүргэж байна гэж үзжээ. Иймд сонгууль болох өдрийг албаар ажлын өдөртэй тааруулаад, бүх нийтээр амарч байхаар Хөдөлмөрийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах гэнэ. Орон даяараа зөвхөн нийтээр тэмдэглэх өдөр эсвэл амралтын өдөр л амардаг байсан бол одоо сонгуультай өдөр бас амрах нь.

Харин удаах шалтгаан сонгогчийн үнэмлэхтэй холбоотой. Сонгууль зохион байгуулсан хүмүүс иргэдэд үнэмлэх дутуу тараасан, буруу зөрүү нэр бичсэн, заримд нь давхардуулж өгсөн гэх мэт ам хэлэнд байнга өртдөг. Үүнийгээ ч тайлбарлахдаа нэрсийн бүртгэл өөр хоорондоо зөрүүтэй, ер нь ч тэгээд хуульд сонгогчийн үнэмлэхийг бичиж олгоно гэж заасан болохоос гэрт нь хүргэж, гарт нь бариулна гэж заагаагүй хэмээн мэлздэг аж. Гэтэл Орон нутгийн хурлын сонгуулийн тухай хуулинд хэсгийн хороо сонгогчийн үнэмлэхийг сонгуулийн санал авах өдрөөс өмнө тарааж заавал олгож байх үүргийг зааж өгчээ. Чухамдаа хүнгүй айлд хүн ирэх юмуу хүнтэй нь хаалгаа тайлтал нь гүрийнэ гэсэн үг аж.

Дараагийн шалтгаан нь дахин сонгууль явуулах хугацаа яагаад ч 14 хоногт багтахгүй гэдэг Сонгуулийн ерөнхий хорооны гомдолтой холбоотой. Нийслэлд орон нутгийн сонгуулийн ирц 50 хувьдаа хүрээгүй учир сонгууль дахих нь гарцаагүй болсон. Гарцаагүй дахих гэхээр сонгогчийн үнэмлэхийг дахин шинээр үйлдвэрлэж, нэр бичихэд даруй гурван хоног шаардлагатай аж. Цаашлаад зарлан мэдээлэх, бас бус бэлтгэлийн чанартай ажилд дор хаяж 21 хоног хэрэгтэй гэдгийг хуулийн төсөлд тусгажээ. Тоо баримтаас харахад сонгуульд оролцох иргэдийн тоо буурсаар ирсэн байна. Сонгуулийн насанд хүрсэн иргэдийн 13-25 хувь нь, тэдний дотроос нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдсэн сонгогчдын 4,4-17,8 хувь нь сонгуульд оролцолгүй “гүрийж” үлддэг тухай статистик төсөл санаачлагчдын зүрхэнд орсон бололтой бэлтгэлийг гурван долоо хоног базаалгаж, ухуулга сурталчилгаа сайн хийхийг үүрэгдэх гэнэ.

Энэ хуультай уялдаад Автозамын тухай хуульд бас өөрчлөлт оруулах юм байна. “Ерөнхийлөгчийн, УИХ-ын түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ын санал авах өдөр саналаа өгсөн сонгогчийн үнэмлэх бүхий иргэнд түүнийгээ гэрчлэх баримтыг нь үндэслэн таксинаас бусад бүх нийтийн тээврийн хэрэгсэл үнэ төлбөргүй үйлчилнэ” гэх заалт нэмж орохоор боловсруулжээ. Мөн л энэ хуулийг орон нутгийн сонгуулийн тухай хууль батлагдсан өдрөөс хэрэгжихээр заасан байна.

Харин сонгуулиар сугалаа зохион байгуулах тухай хууль урьд нь байгаагүй болохоор шинээр УИХ-ын тогтоол гаргахаар төсөл зохиожээ. Дахин сонгуульд оролцсон сонгогчдын дунд хонжворт сугалааг нэг удаа зохион явуулахыг уг тогтоолоор Засгийн газарт даалгах аж. Сугалаанд зориулж улсын төсвөөс 200 сая төгрөг зарцуулах эрхийг мөн олгох юм байна. Зөвхөн дахин сонгуульд гэх тодотголтой энэ заалт араасаа сонгууль бүрийг үнэгүйдүүлж, дахиулах сонирхол дагуулах вий гэж эрхгүй эргэлзэхээр. Үнэгүй юм, хүний юм хоёрт нугасгүй гэдэг үг зүгээр ч нэг гараагүй шүү дээ.

Сугалаа тарааж хонжвор тааруулах туршлагыг Өмнөд Солонгосоос “шомбодсон” гэж байгаа. Тэндхийн мэдлэг, боловсролтой гайгүй хүрээнийхэн харин үүнийг жинхэнэ утгаараа сонгох эрхэнд халдсан, ард түмнээ үл хүндэтгэсэн онцгүй зүйл гэж үздэг тухай учир мэдэх нэгэн ярьж байсан юм. Санаачилсан гишүүд болохоор “Австралид бүр сонгууль өгөх нь иргэний үүрэг гэж үзээд өгөөгүйг нь торгодог юм байна лээ. Гэтэл манайд торгоё гэхээр бүртгэлийн тогтолцоо сайн хөгжөөгүй” гэж тайлбарласан. Хэрэв бүртгэл мэдээлэл сайн хөгжсөн бол торгох нь л дээ.

Ийм л нэг зугаатай ч юм шиг, зутарсан ч юм шиг хуулийн төсөл хэлэлцүүлэгт ороход бэлэн боллоо. Батлах эсэх нь мэргэн түшээдийн хэрэг, хэрхэхийг даган мөрдөх нь иргэн миний үүрэг шүү дээ. Ямар боловч хэзээд будлиан бульхайгаар тасардаггүй манай “ардчилсан” сонгууль "Балдан луйвардаад миний хонжворыг авчихлаа. Бат хахуульдаад сугалаа хүчингүй болгочихлоо " гэх мэт гомдол маргаанаар баяжих вий. Азын шооны нүх аль алдаж буухыг тэр гэхэв.

2008/10/24

Хоосон хоносон нь

/фельетон/
Малчин би мах идэлгүй мацаг барьж, хүйтэн намраар халуун шөл ууж чадалгүй долоо хонолоо. Тогоо тослох малгүйдээ биш л дээ, тоо бодож тооцоолуур ашиглаж амжихгүйгээсээ болоод өлсөж байна гэвэл та итгэх үү.

Хөдөө хөхөрч гадаа гандаж яваа надад ямар юмных нь улс төр хэрэг байхав, угаасаа ухаж ойлгоё гэсэн ч толгой хүрэх биш гээд санаа амар явдаг байсан цаг ард улирчихаж. Их хурлын эрхэм гишүүдийн шийдвэр ингэж өдөр тутмын амьдралд минь нөлөөлнө ч гэж яаж мэдэхэв. Энийг нь мэдсэн бол эртхэн дунд хүүгээ сургууль соёлоор явуулж, улс төрд шургуулах минь яав даа ч гэж бодогдох шиг.

Ямартаа ч ямаанд мөнгө өгөх тогтоол батлахаар нь энэ шинэ сонгогдсон түшээдийг овоо ухаантай, бүр малд хайртай сүрхий хүүхдүүд юм гэж нэлээн тоож байлаа. Яваандаа хонин толгойгоор мөнгө батлуулж, хайчилсан ноосныхоо зөрүүг нэхэмжлэх юм хуна ч гэж санаж явлаа. Гэтэл одоо мал болгоныг коодлож, компьютерын цахим сүлжээ гээч юманд оруулахаар ярьж байгаа гэнэ. Бүр хууль гаргах гээд цагаан дээр хараар бичээд хэлэлцүүлээд эхэлчихсэн, маргаж мэтгэлцэж байгаа юм гэсэн. Түүнийг нь манай сумын засаг дарга өлгөж аваад хуулийн бэлтгэл ажлыг эртнээс хангана, аливаа шийдвэрийг гарсан хойно нь биш, гарахаас нь өмнө хэрэгжүүлэх нь хууль гууль болохоос урьдчилан сэргийлэх чухал арга гэх мэтээр ухуулж, манийгаа ганц сайхан чангалж байна.

Засаг даргын маань буруу ч юу байхав, саяхан ямааны хууль батлагдангуут айлуудын борлон арав үржин сандаргаж, нуусан дарсан мялангууд нугаар нэг тарсан болохоор чухам эртнээс бэлтгэл базааж байгаа нь энэ. Хамгийн түвэгтэй нь мал болгонд регистрийн дугаар олгох ажил байна. Бас нэр давхардана гэж нэг айхтар юм байна. Хонинд л гэхэд бор халзан, судаг цагаан, судалт халтар, ухаа ягаан, хажиг хар, бор толгойт, борлог хялман гээд л хэлдэг хэдэн нэр үндсэндээ дуусчихаж байгаа юм. Төдийгөөс өдий хүртэл бүх малаа нэрлэж явсан биш, сүргээсээ сондгой хэдийг нь энэ мэтээр нэрлээд л ирсэн, болоод л явсан. Тэглээ гээд буурлын буян харьж, буянт мал хорогдсон удаагүй.

Будилж мунгинаж байж нэрээ нэг юм болголоо гэхэд толгой мал болгоныхоо төрсөн он сар өдрийг цээжилнэ гэдэг чухам насаараа мал дагаж, нар салхинд гандсан над шиг хүний бардаг ажил биш бололтой. Нэг их шуурганаар төллөсөн юм даг, чухам хэдэн байлаа даа гээд л хэлэхээр сумын дарга, тоо бүртгэгч хоёр жигтэйхэн уурлана. “Та ямар өнгөрсөн зуунд амьдарч байгаа биш” гэж ирээд л аашилна. Данс тооцоо будилуулж, давхардал үүсгэлээ гээд л хангинана. Зөвхөн мянгын тал малтай манайд долоо хоног саатаж байж нэг юм коодлосон гэж бодоход саахалтын баян Болдынд сар гаруй өнжихөөр болж таарч байна. Манай сум гэрэл цахилгаангүйг хэлэх үү, асаасан мотор нь ердөө таван цаг болоод унтарна, тэр хооронд өнөө нэр ус нь тохирч өгөхгүй, он сар нь зөрнө үгүй мөн явдалтай ажил болж байна даа харин ч нэг.

Маний мунгинах ч яахав дарга нарын яриад байгаа шиг коодлож бүртгэж, тоо компьютерын сүлжээнд орууллаа гээд малын хулгай багасч л байвал болох нь тэр, гэхдээ л цөлх миний тархи хүрэхгүй юм их байна. Харин яг энүүхэндээ гэхэд яршиг түвэг удсан, явдал суудал ихтэй нэг ажил байна. Идшинд мал муулах бүрт сумын төв орж, оочерлож байж бүртгэлийн байцаагчтай уулзан, өргөдөл бичиж бүртгэлээс хасуулна гэдэг хэдэн малын араас борви бохисхийлгүй явж бор хоногийг өнгөрөөдөг над шиг хүнд ярвигтай нь дэндсэн явдал болоод байна. Ямар сайндаа л төв орж, тогоо тослох сувай халзангаа цахим бүртгэлээс хасуулж чадалгүй долоо хонохов дээ. Хэрэв хасуулахгүй гаргачихвал “амьд” гэж алдаа заагаад, аймгийн цахим тооцоог вирустүүлчдэг юм гэсэн. Сувай халзангаа барьж уяад долоо хонолоо, сумын төв тоггүй сурагтай, одоо яахвээ түшээд ээ!

2008/10/10

Чингисийн ялгадас

Ажлын шаардлагаар ч гэх үү, амьдралын дуудлагаар ч гэх үү нэг япон өвөөг бүтэн өдөржин зугаацууллаа. Зугаацуулж ч сүйд болсон юм байхгүй л дээ, хотын ойролцоох хоёр гурван жуулчны баазаар дагуулж явсын. Тэрэлжийн хадтай уулсыг хараад дуу алдаж байна лээ хөөрхий, тэднийд ямар чөлөөтэй хүндэрчих ч сул газар байдаг биш гэсэншүү юм бодож яваад очих ёстой “Чингисийн өвөлжөө”-гөө олохгүй ониг болсон.

Үхрийн жим шиг олон салаа замыг эрээлж, хүний урманд нэг ширхэг тэмдэг тэмдэглэгээгүй дов толгод хооронд будилж бантахдаа “Газрын зургаа мартчихаж” ухааны юм бувтнаж явав. Юун яасан газрын зураг, байхгүй юм чинь. Хотоос холгүй газарт л ингэж хөгөө чирж байгаа юм чинь бүр хөдөө тийшээ бол зүглэлтгүй юм байна лээ. Гайд хийнэ гэдэг чинь гал түлэхээс ч хэцүү ажил байна лээ шүү нээрээ.

Хүнээс асуухаар нэг бол “Чингисийн хүрээ”-г зааж өгнө. Зарим нь “Чингисийн агуй” гэдэг газар очих гэж байгаа юм уу гээд асууна. Тэгсэн “Чингисийн хүр” гээд бас нэг солонгос эзэнтэй бааз байна. Яджухад ядарсан хүний толгойг эргүүлэх гэж байгаам шиг Чингисгүй юм алгаа.

Гэхдээ бидний очсон тэр “Чингисийн өвөлжөө” тун дажгүй газар байна лээ. Үнэ хөлс ч боломжийн, үйлчилгээ сайтай, хоол нь амттай, хорз нь хүчтэй. Хамгийн гол нь орчны байгаль үнэхээр тасархай, битүү хадаар хүрээлэгдсэн болохоор нөмөр нөөлөг ихтэй, нээрээ л өвөлжиж баймаар газар байна лээ. Тэнд хэсэг саатаад цаашаагаа Сонжинболдог явсан. Чингисийн аварга том морьтой хөшөө, бас л сүрдмээр эд босчээ. Даанч эмээлийн бүүргэн дээр нь зассан тавцан даац муутай. 10 хүн гаргаад л хаалгаа дараад зогсчихно, хугацаа заагаагүй болохоор тавцан дээр гарсан хүмүүсийг хурдал, буу гэж болдоггүй, хүлээгээд зогсоод байх хэцүү, бас л зохион байгуулалт нь болоогүй л байна лээ. Оочер дугаараас болоод нэг амьтантай ам зөрөөд авсан, би л болсон хойно яаж зүгээр явахав.

Мань өвөө өөрийгөө Чингисийн нутагт хөл тавьсан баатар лугаа төсөөлж буй болтой, их л додигор явна лээ. Нүүр улсхийж, нүд татавсхийсэн юм зөндөө, алийг нь тоочиж барахав яршиг. Хот орж ирээд талбай дээр Чингисийн цогцолборын өмнө зургийг нь авахуулаад Чингис паабанд жоохон суулгаад Чингис зочид буудалд нэг хонуулсан. Маргааш нь бас л баахан Чингисийн зургаар гоёсон ресторанд хоол идүүлээд “Чингисхаан” буудлаас үдэж мордуулах шив. Мэдээж цүнхэнд нь ганц шил хар Чингис хийхээ мартаагүй.

Тэгээд л онгоц буудлаас буцаж явах замдаа нэг мундаг бизнес санаа олсон нь “Чингисийн ялгадас” нэртэй ямар нэгэн юм даруй нээмээр санагдав. Ерөөсөө энэ байр суурин дээр хатуу тогтохоор шийдлээ. “Сайн хүний нэрийг гурав худалдаж иднэ” гэгчээр нэгэнт толгойтой бүхэн ашиглаж байхад би юундаа дутахав. Угаасаа овсгоо самбаатай бачканууд нь урьтаж юм хийсээр байгаад мань мэтийн ангайж явдаг анааш нарт ялгадаснаас өөр авчих нэр үлдээгээгүй болтой. Чухам санасан дээрээ мэргэн санаагаа хэрэгжүүлэхгүй бол хэн нэгэн өрсөж мэднэ. Хээр хэдэн гэр зоогоод бааз байгуулдаг ч юмуу, болохгүй бол сайхан хуушуурны гуанз нээчихнэ, үгүйдээ л ариун цэврийн цаас үйлдвэрлэе, миний энэ ухаан уу.

Манайд ямар алдартай түүхэн хүний нэр ашиглахад тусгай зөвшөөрөл лиценз авах хууль журам байх биш. Бараг л авгай нөхөр хоёрын хэрүүлийн харилцааг зохицуулах хууль гаргадаг мөртлөө иймэрхүү улс үндэстний эрх ашигтай холбоотой асуудлыг хуульчилж баталгаажуулсан юм ер алга, энэ нь дээр амжиж хөдөлдөг хэрэг ээ.

Айлууд гэтэл яаж байна? Хар л даа, хэдэн арван жилийн өмнө хэн ч танихгүй Макдональд өвөө талхны завсар мах хавчуулж зарсныхаа төлөө өнөөдөр үр ач нараа насаар нь тэжээж байна. Дэлхийн олон улс оронд зөвхөн энэ нэрийг авахын тулд өч төчнөөнөөр нь мөнгө хаяж байна. Гэтэл Монголд үүнээс ч илүү баялаг бүтээсэн, түүхийг бичилцсэн үндэсний бахархлууд байдаг атлаа нэр хүнд нь өнөөдөр сохор зоосны үнэгүй. Хамгийн ойрхон жишээ өвөрлөгчид хүртэл Чингисийн онгон байгуулчихсан, гадныхныг шавуулж мөнгө хүүдийлж байхад манайхан мэдсэн ч мэдээгүй юм шиг царайлж явна. Гэтэл түүхэн сурвалж бичигт тэр онгон нь олдошгүй нууцлаг зүйл... Зүй нь нэр ашиглуулсан гээд нэлээд хэдэн юм цохиод, тэрүүгээрээ Монголдоо хүний нүүр тахалчих аятайхан юм байгуулчмаар. Олддоггүй онгоныг ядаж нутагт нь олдсон болгож зохиомоор доо.

За за, аялалаас төрсөн асар ажил хэрэгч санаа нэг иймэрхүү. Суусан газраасаа чулуу шүүрдэг сүүхэйтэй хүүхэн шүү бас л. Та нарт л гэж хэллээ шүү, битгий бизнес санааг минь хулгайлчаарай. “Чингисийн ялгадас”-ын нээлтэн дээр уулзъя.

2008/10/03

Шогшроон

Ямаачин болох минь яав даа. Нэг л их хэнхэг царайтай, хэнхдэг дэлдээстэй хүн хоосон чухал царайлчихаад байгуулсан гавьяа ч үгүй, хураасан хөрөнгө ч үгүй гоймон толгойлж гомбоорч явахаар. Цагаан гартай, цамаан зантай Монголын сэхээтнүүд надаар л дутав гэж ер нь.

Өдийд хэрэв “ча” гэх ямаатай, цааш нь хийх ноолууртай байсан бол хагартал биш юм гэхэд ханатлаа хэдэн цаас тоншчихсон, тэрийгээ авдрынхаа мухарт бааданд ороогоод далд хийцэн, монгол цоожоор хав цүүцэлчихээд шимийн архиа шимсэн шигээ додигор суухгүй юу. Төр барилцдаг эрхмүүд сонгуулийн өмнө шоудаж ямаа болгоны тоогоор мөнгө амлачихаад, одоо тэрнийгээ төсвийн түмпэнгээс түүж гаргах гэж зутарч байгааг харах болгонд л ингэж бодогдоод байхын.

Өнгөрсөн хавар ард түмний амьжиргааг тэтгэнэ, малчдад дэмжлэг үзүүлнэ шан пан гэж байж дийлэнхээрээ дахин сонгогдсон энэ УИХ бүрдэнгүүтээ л өрөө хаах ажилдаа ханцуй шамлан оров. Дэлхийн зах зээл дээр ноолуурын үнэ унаад, малчин айл өнөөдөр боорцог хайрах гурилгүй болчихсон ухааны юм ярин кг ноолуур тутамд таван мянган төгрөг нөхөж өгөх, тэрийгээ ямааны толгойгоор тооцож өгөх төсөл санаачилсан дор нь хөдөөнийхөн ямааг ямбанд гаргаад эхэлсэн.

Ямаа гэдэг чинь чухам маниас илүү хорлонтой, өвсний сайныг сорлож иддэг мөртлөө хамаг бэлчээрийг салаа туурайгаараа талхлаад тавьчихдаг овсгоотой амьтан гэх. Наана нь үхэр мэтийн том биенээс цаашгүй доожоогүй нөхдүүд хэлээ ороолцолдуулж маягласаар байгаад хивэх өвсгүй хоцордог гэжуга. Таван хошуу мал дотроо ноолуураас өөр рольгүйг нь илүүд үзээд мах, сүүний гол эх үүсвэр болох бусдыг нь үл тоогоод байвал малын заяа гомдмоор л юм. Энэ жил нэлээд чанга өвөл болох шинжтэй, зунжингаа ямаа тойглож, популист тэнэг шийдвэрийн буянаар түрийвчээ зузаалсан малчин ардууд хүний төлөө зуданд өртсөн юм шиг тусламж, өвс нэхээд хэвтчихнэ дээ. Тэгээд л өнчин ишиг ч үгүй мань мэтийн татварын мөнгө тийшээ хийснэ.

Хамгийн сонин нь оны эхний мал тооллогын дүнг үндэслээд ямаа тутмаар нь нөхөн олговор өгнө гэж байна, хүүхдийнхээ тоо толгойгоор олигтой хэдэн цаас зарцуулж чадахгүй байж тэр ямаа одоо юу вэ? Нөгөө юутай гишүүн /Алтай/ энэ талаар овоо том дугараад байсан, даанч ямар ч үндэслэл тооцоо судалгаагүй “Найзууд аа ямаанд мөнгө өгч яахийн бэ? Та нар одоо сонгуулийн өмнө шоудсанаа одоо мартаач ээ” ухааны юм хэлэхээр яаж дэмжлэг авахав дээ. Бие даагчийг битгий хэл нам нэгтнээ намнахдаа мэргэшсэн улсууд.

За тэгээд хүмүүст л таалагдаж байвал ямар ч шийдвэр гаргасан яахав гэдэг хувиа бодогчдыг дандаа сонгох юм даа, эсвэл монголчууд бүгдээрээ хувиар бодогч болчихсон юм уу, үгүй бол тэнд гарангуутаа хувиа бодогч болчихдог юмуу. Олигтойхон эсэргүүцээд томхон дугараад иймэрхүү нийтийн биш нэг хэсэг улсын эрх ашгийг тэтгэсэн шийдвэрүүдийг төсөл санаачлагчдад нь буцаачих зангарагтай аавын хүү алга даа энэ их хуралд.Эцсийн эцэст Монголыг малгүй, үр жил шимтэй хөрсгүй болгох бодлого явуулж байгаагаа эрхмүүд эрхбиш мэдэж байгаа биз, надаас л тэнэг хүн байв гэж.

Монголын хууль гурав хоног гэдэг байсан бол одоо нэг удаагийн гал унтраах хэрэгсэл болчихоод байна, хаягдал төмөр хилээр гаргах, хадгаламж зээлийн хоршооноос хохирогсдын төлбөр барагдуулах, шатсан бөмбөгөрийн лангуучдыг тайвшруулах гээд нэг удаагийн хэрэглээний хуулийг нэрлэнэ дөө нэрлэнэ, нээрээ.

Дөнгөж эхлээд байгаа намрын чуулган, түүний анхан шат болох намуудын бүлгээр нэг иймэрхүү сонинтой. Мань мэт ч яахав, хажуугаас хараад хамраа майжаад л явахаас, их л болж хэдэн өгүүлбэр хэлхэж тавина биз, тэглээ гээд нэгэнт олонхоороо үгссэн юм өөрчлөгдөх биш. Гэхдээ л санааны мухарт морьтой ч болоосой гэдэг шиг ямаатай ч болоосой гэсэн бодол эргэлдээд л байна. Хоёр хөлтэй, хохимой толгойтой хүн болж төрөөд хорин хэдэн жил хорвоогийн тоос хөдөлгөхдөө ингэж харамсаж байсан удаагүй. Ямаатай хүний жаргал яндашгүй их ээ гэж.